D.SUMIYA

ЭРЧҮҮЛЭЭ ХАЙРЛАЯ АА (шүлэг)

2012-01-26T21:10:00.000-08:00

ЭРЧҮҮЛЭЭ ХАЙРЛАЯАА

Өрөвдөл нигүүслийн өвөр дээрээ өргөжявъя, эрчүүл ээ

Өнгөрсөн түүхийн өртөөлсөн галав галав бүхэнд

Өөрийнхөө бүхий л төрөл дутамдаа өлдөжөндийж

Хатуу ширүүн бүхний өөдөөс улааннүүрээрээ очиж

Халуун амь нүцгэн гараараа тулалдажявсан болохоороо

Эр хүний бие сэтгэл гэдэг эгэл амьдрлынчөлөөнд эмзэгхэн байдаг юм

Эрсдэж эмтэрч сөхрөхдөө амархан байдагюм аа

Үгийн үзүүр нүдний булангаар өчүүхэн бүүөөнтөглө

Өмөг дулаан үг, өег зөөлөн харцанд өрцэлэг нь бүлээцэж бүтэн болдог юм

Өрөвдөл нигүүслийн өвөр дээрээ өргөжявъя эрчүүл ээ

Өндөр тэнгэр шигээ өнө мөнх босоо явагээ.

Ачлал аргадлын алган дээрээ асарч явъя,эрчүүл ээ

Архи дарс уулаа гэж бүү загна бүү хашгир

Аргад үнс тэвэр энхрийл, тэгээд болоо,өөр юм хэрэггүй

Авгай хүүхэн эргүүллээ гэж бүү хараа бүүхөө

Айлга тунхирх уйл, анхааралтай хар,тэгээд болоо

Амаа ангайсан аварга загасны өөдөөс жаддалайж хэн очлоо

Ач тач барилцаж арслан заантай хэнтулалдлаа

Агуйн мухарт гал улалзуулан хэннөмөрлөлөө

Арьс хөрс хөдөргөж урц гэр хэн төхөөрлөө

Зэрэглээ залгилах зэрлэг хулантайхөөцөлдөж хэн гэршүүллээ.

Зэгс цавчиж зам гаргаж бамбар гэрэлтүүлжбалар ширэнгээс хэн гаргалаа

Амьдрал түүхийн аливаа хүндийг үүрчявсан болохоороо

Амархан баярладаг, амархан гомддог юм,эр заяа

Ачлал аргадлын алган дээрээ асарч явъя,эрчүүл ээ

Дуулаг бүжиглэг, дураараа жаахан цэнгэг

Дуудлагын бүрээ цангинаж түгшүүрийнхаранга дэлдэхэд

Дуу ч үгүй, шуу ч үгүй, бор шинелээс өөрөмгөөлөлгүй

Вагон вагоноор адуу шиг ачигдаж эрчүүл лдайнд явдаг юм

Жавартай өвөл гантай зунаар, ус намагширэнгэ, хунгар цас туучиж

Жадны өөдөөс сумны урдаас жагсаалжагсаалаараа эрчүүд л очдог юм

Жанч нөмрөгт хорвоогийн жараны нэгчөлөөнд жаахан дуулаг бүжиглэг

Жаргал хайрлалын алган дээрээ жаргаажхайрлая, эрчүүл ээ

Жавхаалаг эрчүүл минь жанжин туг шигээсүрлэг яваг ээ.

Энхрийлэл эвийллийн энгэр дээрэээрхлүүлж хайрлая эрчүүл ээ

Элчилгүй холоос, энэ хорвоод байхгүй юмшиг сураггүй алсаас

Эцсэн морь шиг зорьж зүтгэж орон гэртээирээд

Эх нутгийнхаа элсний ширхэгийг ирмэнүнэрлэдэг эрчүүл минь

Агшиж гандсан эжийдээ тонгойн үнсүүлжамьдын баярыг хэн өглөө

Амьсгаа авч ухаан орох шиг амраг ханьдааамьдралыг хэн эргүүлж авчирлаа

Алаг үрээ өөд нь өргөж мөрөн дээрээсуулгаж аз жаргалыг хэн авчирлаа

Аниргүй нам гүм орон гэртээ дуу шуу болжайл гэрийн жаргалыг хэн дүүргэлээ

Эргэж ирж ээлийн нар шиг амьдалаабаярлуулдаг эрчүүл ээ

Энхрийлэл эвийллийн энгэр дээрэээрхлүүлж хайрлая

Эжий цэнхэр дэлхий минь энх амгаланжаргалтай байг, эрчүүлээ хайрлая

Огторгуйн цээлрүү пуужин сумлаж, одонгариг руу гэрэл шиг нисэж

Оломгүй цэнхэр далай руу халим шигшунгаж, олс татаж давлуур босгож

Харийн гаригаас холбоо тосч, хайлмагдэлхийн гүн рүү өрөмдөж,

Тэнгэрийг тэвхдэж газрыг гатчиж, орд уурхайг нээж малтаж

Оньсон хөдөлгүүр зангидаж угсарч гагнаж,үйлдвэр босгож

Эвлэрч нэгдэж, эвдэрч задарч явдаг,эрчтэй хүчтэй эрчүүлийнхээ

Эв зөвийг нь өмгөөлж хамгаалж, эндүүалдааг нь уучилж хайрлая

Энэрэгч их тэнгэр бурхад минь ýý уртнасаа хайрла

Инээмсэглэж энэ хорвоо бүтэн байг ээ,Эрчүүлээ хайрлая

2009.Х-2010.VI.08.Чита

ГАРЫН МИНЬ АЛГА ШИГ ГАНЦХАН ЭХ ОРОН - ЭХ ДЭЛХИЙ МИНЬ (шүлэг)

2012-01-21T01:57:00.000-08:00

ГАРЫН МИНЬ АЛГА ШИГ ГАНЦХАН ЭХ ОРОН - ЭХДЭЛХИЙ МИНЬ

Замбуу далдуу модот Энэтхэгийн далай

Заан сүрэг лянхуат нуурнаа сэрүүцэхНомхон далай

Алтан нарны аргамжаа экваторын халуунорноо

Амин сүнс нахиа охин минь суралцажбайгаа

Мөнгөн хитэгт онгоц, мөсөн уул сүлжсэнАтлантын далай

Мөнч ихийг мөрлөсөн Балтын далайн борногоон мандал

Язгуур ямба, суу цуу нь ихэмсэг өрнөевропын сэрүүн орноо

Ялгуусны бошигт ясны минь үргэлжлэлминий дүү суугаа

Тэнгэрийн хаяа наашилсан юм шиг тивалгасах сонинг өнөөдөр бид

Тэрхэн агшинд нь гэр дэх зурагтаарааүзэж, гар дах утсаараа сонсоно

Охин минь, дүү минь бид гурав орон гэртээ ажлаасаа цугларах шиг

Орчлонгийн гурван бөөрнөөс орой бүхэнмэндээ мэдэлцэн сууна

Газрын хаяа айлласан юм шиг гадааддалайн сонинг өнөөдөр бид

Гар дах утсаараа ярьж, өвөр дээрхзурагтаараа үзнэ.

Америк Европ Монгол гурав аанай манайгэрт хөөрөлдөж

Ахан дүүс нүүр нүүрээ үзэж, амин үгээ амуралдуулан хуваалцана

Орчлон дэлхийн уудмыг туулаад барашгүйгэж хичнээн их дууллаа даа

Онож төрсөн газраа олс дээс татажхичнээн ч хил хязгаар тогтоов оо

Гүвээ даваад хошуу тойроод зон олноорооайлсан суудаг байтлаа

Гүрэн улс болцгоож, хөрс газрыг өмчлөж,хичнээн ч олон хуваав аа

Амин зүрхэн адил лугших Эхдэлхий минь ганцхан

Алаг нүдний цөцгий адил асар цэнхэр Тэнгэрминь ганцхан

Дөрвөн далай таван тивийн ганц итгэлдүгрэг улаан Наранминь ганцхан

Дүүрэн билиг билгүүний төгөлдөр дүнцагаан Саранминь ганцхан

Зургаан зүйлийн амьтнаа зураг төөрөгзаяа үйлээр нь алагчлаагүй

Зуурдын үүрдийн бүхнээ зулай үнэрлэхганц эжий шиг нь энэрч асарсан

Гариг эрхис орон зайн сансрынхязгааргүйгээс төрөл бүхэнд минь оноож өгсөн

Гарын минь халуун алга шиг ганцхан эхорон - Эх дэлхий минь амгалан байг ээ.

2006, 2010

ТОЛГОЙГҮЙЧҮҮДИЙН ХӨНДИЙ(Өгүүллэг)

2012-01-20T22:59:00.000-08:00

Ноёнтон шилэн хананы цаанаасажиллагсадыг тааламжтай харна. Тэд агшин ч амсхийхгүй түжигнэн ажиллаж байгаань урамтай. Аргагүй, одоо тэдний хоолны цаг дөхөж байгааг ходоод нь мэдэх учирэзнээ шавдуулж байгаа хэрэг. Чи сая ийм л ажилласан гээд хоолыг нь алган дээрнь тавьдаг юм чинь. Хоол алган дээр нь ирэх үед тайрсан толгойнх нь ормоорүлдсэн хоолой нь умруулж уясан уутны ам шиг умалзан байж яддаг. Энэ нь хоолоошалавхан хийгээч гэж ходоод нь шаардаж байгаа нь тэр. Энэ үед толгойгүйчүүдсууж тавлана ч гэхгүй. Босоо нь босоогоороо, суугаа нь суугаагаараа хоолоохоолойруугаа чихнэ. Аргуун, бүхэл хоол өгсөн үед тэр нь хоолойд наашаа цаашаа чүгүй бөглөрч, тагларч төвөг уддаг учир тэдэнд одоо ихэнхдээ л шингэн зутанрахууюм өгдөг болсон билээ.

Толгойгүй ажилчид маань хоолложэхэллээ. Энд тэндгүй хорр шорр гэж хоол доошоо ходоодруу урсах, бас хийтэй юмуу, ихээр ховдоглож цутгаснаас поррхийн дээшээ оргилох нь дуулдана. Нэг гар ньулаан хоолойныхоо амыг жайвийтал татаж, нөгөө гар нь хоолоо яаравчлан нэхэхходоодныхоо түлхээсээр салгалан асгаж цутган зутангаа халбагадана. Бас гадуурнь асгасан зутангаа долоовор хуруу нь аятайхан гэгч хаман арчин хоолойруугаашавхан хийхээ мэднэ гээч.

Тэдний аягийг удаан харж зогссонноёнтон хүүгээ дуудаж, өндөр залууг дэргэдээ ирэхэд хараагаа алс өөд нь өргөж

-Тээр хойгуур хөшгирөх асга хадатшовх шовх оройтой их нурууг Айхан гэдэг юм. Харин тэр өмнүүр алсрах намханнэлэмгэр гүвээ гэмээр нурууг Хайхан гэдэг юм билээ. Энэ хоёр нурууны дундахэнэ, баруунаасаа зүүн тийш алсрах өргөн хөндийд энэ толгойгүйчүүдийн овогнутагладаг юм даа. Манай суурин бэлд нь байгаа энэ уулыг Товцог гэдэг. Манай сууринхөндийн зүүн төв хэсэгт байгаа. Тээр баруун хойно Айхан уулын бэлд нэг сууринбий. Манайхаас зүүн тийш бас нэг гээд бас бус хэдэн жижиг суурин энэ хөндийдбайдаг юм гэлээ.

Ноёнтны шилэн харшаас дөрвөн зүгцэлийж, алсын бараа алган дээр юм шиг илхэн харагдах аж.

Хүү энд ирээд уйдсан ч юм уу, баруунхөндий тийш хараа бэлчээн байснаа

-Аав аа! загасчилангаа баруунсууринд очих уу гэвэл, ноёнтон

-Би чамайг ажилдаа дадтал энд жаалбайзнана. Тэр үедээ л болъё. Хүний нутагт эв зүйн цай л хааяа уулцана уу гэхээсэнд байгаа суурингуудаар ороод байх хэрэггүй гэж үгээ таслан шилэн хана руубүүр тулж очсоноо

-Чи бид хоёр юуны өмнө бэхжиххэрэгтэй. Иймд орчинтойгоо сайн танилцана аа. Нааш ир! Миний хүү! гэлээ. Хүүхананд тулж очин, доор язагнан харагдах олныг харснаа цочин

-Хүүе, энэ хүмүүс толгойгүй юм уугэж хашгирав. Ноёнтон маш тайвнаар

-Тийм, тийм. Эндэхийн хүмүүстолгойгүй. Айх юм ер байхгүй. Эхний үед би ч бас энэ толгойгүй хүмүүсийг харааджихүүцэж, тэдэнд ойртож чадахгүй байлаа. Одоо бол дасчээ. Харин чиний тухайднүдээ дастал нэг их ойртож хэрэггүй биз ээ гэв.

-Аймшигтай юм аа, толгойгүй мөртлөөамьд хүн байна гэдэг гэхэд ноёнтон

-Толгойгүй боловч эд нар толгойтноосолон юмаараа давуу шүү. Элдэв юм санаж сэдэж, үймээн самуун гаргахгүй. Соёлиргэншил, хүний амьдралын хэм хэмжээг мэдэхгүй болохоороо хөлс бага, байр орон,хүний эрх энээ тэрээ гэж юм ярихгүй. Хоолоор л ходоодыг нь барьж байдагболохоор харин их амар шүү гэв.

-Тэгвэл хөөрхийст сайн хоол өгч байххэрэгтэй юм байна даа гэж залууг хэлэхэд ноёнтон

-Эд нарт хоёр өнжөөд л нэг хорголунагаж байхаар хоолыг нь тохируулж байхгүй бол ходоод нь цадахаа мэддэггүйболохоор чацга алдаж, өмхийгөөр хэхэрч, энэ хөндий тэр чигээрээ байж суухынэцэсгүй өмхий самхай болж мэднэ гэв.

-Өрөвдмөөр юм аа, ааваа! гэхэдноёнтон

-Гэхдээ гар байгаа болохооражиллачихна. Харин юуг ч хийчихнэ шүү. Хөл байгаа болохоор суугаа байрнаасааөөр газар очоод хүндэрч, хөнгөрчихнө. Бас орой оромжиндоо очоод хонож чадна. Ихзүгээрээ гэв.

Толгойгүйчүүд хоолоо идэж дууссанбололтой, хөнгөн цагаан төмпөнгөө цааш түлхэж, энд тэндгүй хэхэрч байгаабололтой харагдана.

-Солиормоор юм гэж залуу хэлээд цаашэргэж буйдан дээр очиж суухад, толгойгүйчүүдийг харж зогссон ноёнтон

Бас нүнжигтэй шиг хоол өгчихвөл эднар урд, хойт уулруу юм уу, тэр их цэлийсэн хөндийрүүгээ нэг хэсэгтээ тараадалга болчихно шүү. Энэ цагаан манан хөшгирөх уудам хөндийд эд нарын овгийн олонолон отгууд амьдардаг юм гэж алсын хөндийг хараагаараа хамхиж хураах мэт аядуухэлэв.

Залуу аавынхаа өөдөөс нилээн тогтоожхарснаа

-Аав аа! эдний эрх ашгийг хамгаалаххэрэгтэй. Эд нар хүн шүү дээ гэхэд ноёнтон

-Эд нар толгойгүй учраас хүн гэжтоолж, хүний эрх ашиг хамгаалах тухай ярихгүй ч байж болох юм гэж хэлснээхүүгийн бодол өөр тийш эргэж, өөртэй нь сөргөж магадгүйг намдаахын тулд үгээзөөлрүүлж

-Тийм ээ, хүү минь. Чиний санаа зөвбайна шүү. Ер нь “Толгойгүйчүүдийг энэрэх олон улсын нийгэмлэг” гэж байгуулжболох юм. Харин үйл ажил нь санаачилсан учир манай мэдэлд байх болно. Тийм бизгэв. Энэ ярианы дараа аав хүү хоёр тус тусынхаа бодолд нэг хэсэгтээ автанчимээгүй болов.

Ноёнтон. Тийм шүү, зөвхөн хоол өгөөдажиллуулаад байх биш, энэ цэнхэр хөндийн байгаль, бас нүүдэлчинтолгойгүйчүүдийн отог, энэ бүхнийг гадныханд үзүүлэхэд их сонирхоно доо. Басэнэрэл нэртэй хандивын нийгэмлэг. Мөнгө урсаж ирэх бөөн боломж. Харин жуулчинавах баазыг тээр голын эрэгт байгуулна. Энэ ажлын байр руу гадны толгойтонгуудирэх ёсгүй юм шүү гэж бодож, сайхан санаа сэдүүлсэн хүүгээ өөдрөг харж

-Энэ толгойгүй хүмүүсийг өрөвдсөннэг нь зохиосон юм уу, эсвэл үнэн байгаад хожмын өдөр гор нь гарч эд наргэсгээлээ эдэлж байгаа юм уу. Тийм нэг домог байдаг юм гээд яриагаа эхлэв.

Толгойгүйчүүдийн өвөг дээдсийнтолгой нь тоорцог малгайдаа багтдаггүй их санаатай байж. Тэд бөмбөрцөг дэлхийгтовчин чинээ санаж товорцог болтол нь гишгилж явсан гэнэ. Товцог хайрханаа арыгнь арлаж, өврийг нь өлтөлж, өдөр шөнөхний дотор л алганы ар өврийг урвуулжхарах шиг алтан дэлхийг арлаж, өвөрлөж хэсэн эргүүлж, авиртай амьтай бүхнийггэсгээн эрхшээж, аятай таатай, амттай бүхнийг авчирч Айхан, Хайхан хоёруулынхаа хөндийд хөрст дэлхийг бүхэлд ньбагтаадаг байсан гэнэ. Тэр үед тэдэнд дэлхий гэдэг энэ Товцог хайрхан чинээ лбайсан юм байх. Үе үе тэр хүмүүс агсам морьдоороо дэлхийг гишгэчихээр гардагбайж. Тэгээд морин дээрээсээ газар газрын амттанг амсч, өнгөтөнг өмсдөг байж.Тэгэн тэгсээр тэнхээт бие, тэсвэрт хүлэг морь байхад бүх юм болноо гээдмориноосоо бууж амттан, өнгөтөнд тэргүүнээ умбуулан боолгуулан үлдээсэн юмгэнэлээ.

Заримдаа энэ домог үнэн байж мэднэгэж бодогддог. Толгойгүйчүүд ихэнхдээ, хэн зааж өгсөн юм бол гэмээр ташаа тулантаахалзан эзэн суудлаар ихэрхэн суудаг, бас гүжирмэг, юуг ч давж чадмаарзоримог. Түүнийг нь анх харсан толгойтнууд ч сүрддэг юм. Толгойтой байсан болэд нар дургүйгээ хүрсэн цагтаа бидэнд шээсээ ч долоолгохгүй байж чадах байсан чбайж магадгүй шүү, хүү минь. Гэвч одоо эд толгойгүй, зөвхөн өлмөн зэлмэнходоодтой л үлдсэн улс гэж ноёнтон ярихдаа сэтгэлийн хөдлөлөө дарах гэсэн мэтнэг навчин тамхи асаан хоёр сорсноо ахин унтраалаа.

Мориноосоо бууж, торго тосонд толгойнь мансуурсан тэдэнд “Энэ бүхэн бурхан тэнгэрийн их хишиг” гэж зөөлөн намдуугаар номлон номлон итгүүлж эхлэхэд тэд өөдөө өнгийж харвал их эзэн бурхныгэгээн нигуур өөд харчих гээд байсан тул их дорд бөхийн бөхийж, толгойгоо өвдөгдундаа хавчуулан наминчлан наминчлан сөгдсөн гэдэг гэхэд ярианд автсан залуу

-Толгойтой л байсан юм байна шүү дээгэж лавлахад, ноёнтон

-Тийм ээ. Тэгээд энэ галавын эхээрасга хадат сүрлэг энэ арын уулыг давж ирэгсэд наминчлан бөхийгөөд бүүр хөшиж орхисонтэднийг татаж өндийлгөжээ. Тэд сэрж, босцгоон, толгойгоо сэгсэрч үзээд, өөрхоорондоо чи би бололцон тэмцэлдэв гэнэ. Харин тэд буудалцаагүй гэнэ. Тэдэндбуу байсангүй нь зол байхгүй юу. Хэрэв буудсан бол бие биенийхээ зүрхийг тэстэс буудчихгүй юу. Харин өөр хоорондоо бие биенийхээ толгойг тас тас мушгин,үлдсэн нэгний нь толгой өндийгөө ирэхлээр нь хойт уулыг давж ирэгсэд өндөрдээрээс тэдний толгойг тас тас цавчиж тэгшилжээ. Ингээд энэ хоёр уулынхоорондох өргөн хөндийд толгойгүйчүүдийнхний овог нүүдэллэн амьдрах болсон юмгэнэ билээ. Энэ домог үнэн ч юм уу, худал ч юм уу бүү мэддээ гэж ноёнтон үгээдуусгав.

-Эд нарын хүүхэд нь толгойтой төрдөгболов уу, үгүй болов уу гэж залууг сонирхоход, ноёнтон

-Толгойтой төрдөг юм аа. Домогүнэний хувьтай байх. Харин бүүр багад нь толгойгий нь цавччихдаг юм. Зарималсын отгоос ажиллах гэж толгойгоо авахуулаагүй идэр залуус ирж харагддаг. Нэгл өдөр харсаар байтал эд өөрсдөө толгойг нь тайрчихдаг юм.

-Тайруулахгүй бол яахав гэж залуусөргөж, нэг тийм залуу ирвэл өмгөөлж авч гарнаа гэхэд

-Заншил нь тийм юм. Тэгээдавахуулахгүй гэж зугатаж, эсэргүүцэж зодолдсон залуус амиа алдаж байгаахарагддаг юм билээ гэхэд

-Хүн аллаа гэж хууль шийтгэлбайдаггүй юм уу, хачин юм гэхэд

-Нэгэнтээ тайрагдан газар унасанбөндгөр хэнтэйгээ заргалдахав. Тэр юу ч мэдэхгүй шүү дээ. Тэгээд л бие ньовгийн ахлагчийн гарт хөтлөгдөн ажиллаж эхэлдэг юм гэв

Ахлагчаа эд нар яаж мэдэж захирагдахвэ? Сонин юм гэхэд ноёнтон

-Нааш ир дээ гэж залууг дуудаж

-Тэр дунд байгаа арай биерхүү өндөрдүүэрийг харж байна уу. Энэ одоо манай талбайн ажлын ахлагч. Өмнө нь нэг биехөнгөн шингэн гавшгай залуу байсан юм. Тэрээр ийшээ ч, тийшээ ч үсчсэнхөдөлгөөнтэй гэж. Тэр сүүлдээ над руу ч үсчээд эхлэхээр нь устгачихсан юм. Эднар толгойгүй болохоор хэн хаачсаныг мэддэггүй. Тийм амар даа. Харин одооныахлагч их идэмхий. Өгсөн болгоныг л гүзээлээд байна. Ямартаа бүр чихчихсэншуудай шиг сарвайчихсан байгааг харж байгаа биз дээ. Ходоодондоо үнэнч. Гарт ньидэх юм атгуулж үзүүлчихээд жаахныг нь амсуулаад бусдыг нь дараа бол гээдавчихад эд нарыгаа ч нэг хуйлруулна даа. Хийх ёстой бүгдийг давуулж хийнэ шүүдээ. Харин наадуулдаа бага өгөөд заримыг нь бүр харангадуулчих гээд байдаг юмгэв.

Өдрийн цочрол айдас нь залууноёнтноос аажим арилж холдон харин ч сонирхолтой ч юм шиг санагдаж дахин шилэнхана руу очиж талбайруу харахад наран хэдийнээ гүвээ цаагуур шингэж бүрийнөмөрч байлаа. Тэр хөндийг, талбайг харахад цагаан манан суучихсан юм шигсааралтаж, тэнд байгаа ажиллагсад бүүр түүр үзэгдэв. Энэ яагаад манан татчихсанюм болоо гэхэд ноёнтон

-Аа наадуул чинь тамхи татсан хэрэг.Ажлаа дууслаа гээд одоо ууж, татаж суугаа хэрэг гэв. Уух аа. Юу уух вэ гэвэлноёнтон

-Архи, архи. Эд нар ч архийг юүлжөгнө шүү дээ. Ямар хоол шиг хоолойд нь торно гэх биш. Зүгээр л, ходоод руугааус шиг урсгаад байна шүү дээ. Тархигүй юм чинь ухаан алдаж унана гэж байхгүй.Урсгаад л, юүлээд байна даа. Гэхдээ согтдог юм байх аа. Авир хөдөлгөөн ньширүүсээд, зодолдож эхэлнэ шүү дээ гэж ярьж дуусаагүй байтал тээр дор хэдхэдээрээ шороо манарган нүдэлдэж байгаа нь харагдав.

-Аймаар юм. Ийм улсад архи өгөөдхэрэггүй л дээ. Үүнийг харин зогсоомоор юм байна гэхэд. Ноёнтон

-Болохгүй ээ. Эд нарын цуглаж,захирагдаж ажиллаж байгаагийн гол уяа нь энэ архи юм шүү дээ. Архинд дуртай,бүр хорхойсно гээч. Харин эмэгтэйчүүд нь эсэргүүцдэг бололтой юм билээ. Уусанэрээ оромжиндоо хавьтуулах дургүй. Хачин уухилаад л, мухар болчихсон хоолойнооснь ус ч юм уу, шүлс гэмээр юм л үсчээдбургилаад л архийг холоо аваачин шидэж байгаа харагдсан шүү.

-Толгойгүй хүн байдаг л юм байна даагэж залууг өөртөө өгүүлэхэд, ноёнтон

-Заримдаа жижигхэн хөөрхөн толгойургаж байдаг юм. Тайралтаасаа л болдог юм уу даа. Ургасан шинэ толгойг эд нар чюм уу, бид нар ч юм уу тайрчихдаг юм гэхэд хотын бөмбөгөр моддын илүү сэрвийжургасан мөчир нахиаг цэцэрлэгч нар тайрч байдаг дүр гэнэт залууд бодогдонписхийтэл инээд алдан босч

-Сонирхолтой ертөнцөд, сонин яриаярьсан аав минь тавтай нойрсоорой гээд бослоо.

Өглөөний нарнаар ноёнтон босч,хэдийнээ бужигнан ажиллаж эхэлсэн толгойгүйчүүдийг болон, тэдний дээгүүртэртээд хөхрөх хөндийг гүйцэн харж чадахгүй хараачлан их их ажил байна даа гэжзогсож байхад, тансаг буйдан дээр тарайн унтах залуу ноёнтон өглөөний нарандоогуур олон олон хүний толгой шоволзон нааш айсуйг харж, толгой толгой гэжзүүдэнд дундаа хашгиран байлаа.

2003.

ЦЭЛМҮҮН (Өгүүллэг)

2012-01-20T22:57:00.001-08:00

ЦЭЛМҮҮН

Эмнэлгийн цанхигар өрөө цэвэрхэн ч, зэвэргэн ч, Эмийнүнэр эхэндээ бэрх содон байснаа одоо мэдэгдэхээ байжээ. Цэлмүүн хэвтэртормогцоо намайг хөдөөнөөс аг саггүй дуудуулсан юм. Нөхөр нь хоёр хүүхдээ харахүүрэгтэй хойно, өөр хэнийгээ ч гэхэв. Танил тал гэвэл харин олон бололтой.Нэгийн гурвын Цэлмүүний сахиулыг нэхсэннэхэл өдрийн арван гурвантаа ирнэ. Тэгээд

-Тийм хүн иржээ гэхэд

-Өө, оруул оруул гэнэ. Би нөмрөг аваачиж өгнө. Цэлмүүн хэн хүнийг их л төвцарайлан угтаж энэ тэрийг асуун байхдааөвчнийхөө тухай л харин ам ангайхдургүй.

Үеэл маань болох тэрээр хүүхэд байхынхаа л нэр шигээсодон охин байжээ. Мэдээ орохоос бид ихэр бяруу шиг өссөн хоёр. Өвөл намартаа би ээж аавтайгаа хөдөө хурга тугалаа эргүүлж, хаварболохлоор Цэлмүүн хотоос ирнэ. Ээжааваасаа хол, гэр орноо саначихна гээд эмээ ч дураар нь тавьдаг. Тэгээд ч юмюман дээр л би би... гэх нь хөдөөгийн бүрэгхэн бидэнд зовмоор ч, яслицэцэрлэгээр явчихсан хотын хүүхэд нүүрэмгий, хэлэмгий гэдэг ойлголтоор дуугүйөнгөрөөнө.

Арай хойно нь эмээ бага хүүхэдтэй унтахлаар хүзүүнээс тагзүүгдээд хамаг бие хөшчих юм гээд ханинд нь гэж биднийг цуг хэвтүүлдэг болсон.Өглөө сэрэхэд эмээ хоёр аяганд зөөг хярам хийж, атгасан гарын чинээ чихэртэйэвэрсэн ааруул өгнө. Тэгээд ч би эмээгийнд унтах дуртай болсон юм даг. Бидхурга ишиг эргүүлж, усанд шумбана. Хожим Цэлмүүн өндөр өсгөлүүн болснооэмээгийн ааруул идэж, зуны зунд голд шумбасных байх аа гэхэд тэгвэл би яахлаарнамхан байгаа юм бэ гэсэн үгээр амыг нь таглах гэж үзэж билээ. Гэтэл тэрээр:

-Чи өөрөөсөө том арагт элсний шороотой аргал бүүр зэргэлжчигчээд дааж ядан үүрдэг байсан юм чинь хэмээн миний үгийг сөрөх гэснээ гэхдээби ч бас үүрсэн дээ гэсхийх.

Эргэж ирэгсдээс харин нэг хүнийг л өрөөндөө оруулжуулздаггүй байлаа. Намайг ирсний нөгөөдөр дунд зэргийн нуруутай, цайвар нимгэнзүстэй, хөдөөний миний бодоход бичиг номын гэмээр хүн ирлээ. Намайг харуутаа л

-Өө Цээеэ юу?Хэзээ ирээв? Хөдөөгийнхөн сайн уу? гэжинээмсэглэн гар барьснаа

-Цаадах чинь тэгээд ямаршуухан л байна даа? гэж намайг хэзээний таньдаг хүн шигдотно ярихад би ч баярлав. Тэр их сайхан инээмсэглэдэг хүн байв. Тэгш цагааншүд нүүр нүднээс нь гэгээ татан айдас шаналангийн сүүдрийг сэтгэлээс оргүйүлдэн хөөх шиг. Тэр тийм сайхан дулаангэгээ татуулан инээмсэглэдэг хүн ажээ.

-Сайн, сайн. Та орох уу? гэж нөмрөгөө тайлах гэтэл

-Зүгээр, зүгээр, намайг ирсэн гээд Цэлмүүнд хэлчих гэлээ.Тэгэхэд нь хотын цэвэрч цэмбэгэр хүнминий нөмрөгөөс цэрвэв үү гэсэн шүү юм бодогдоод өнөө хөөрч байсан сэтгэлаягүйцлээр солигдов. Тэгээд Цэлмүүнд орж хэлбэл

-Аан! гэснээ

-Намайг одоохондоо босч чадахгүй байгаа. Тэнхрэхээрээуулзамз гээрэй гэв.

-Харваас цэвэрлэг тэр хүнд хэвтээгээрээ таталсан зурвасыгнь аваачиж өглөө. Гэтэл өнөөх нь

-Цээеэ жаахан хүлээхгүй юу гэж цүнхээ уудлан үзэг, цаасгаргаад юм бичиж, боодолтой чихрийн хамт өгүүлдэг байгаа.

Дунд сургууль төгстлөө Цэлмүүн манайд очиж зусч байснаахарин би их сургуульд оюутан болоод тэднийд таван жил хамт байсан юм. Хоёулчацуу, оюутан ч гэлээ найз нөхөрлөлд нэг нь ахлах, нөгөө нь аяыг харж дагалдахмаягтай л байдаг хойно, гэрийн эзэн хийгээд хотын хүүхдийн хувьд, нөгөө л биби... гэдэг түрэлхийлсэн аашаараа Цэлмүүн намайг дагуулдаг байв. Гэвч ширүүндориун аашилж, болох болохгүй юм тулгана гэж харин үгүй. Цээеэ, эсвэл сайханзангаа хүрэхлээр андашгүй, намайгаа миний бор охин гэдэгсэн.

Маргааш нь нөгөө хүн ажил тарахын үед ирлээ. Цээеэ миньхотын эмнэлэгт дасч байна уу? гэснээ нэг дөрвөлжин хайрцагтай юм, ар өвөргүйжирийтэл бичсэн баахан цаас өгөөд

-Би хүлээж байя. Чи Цэлмүүн дээр оччихоод ир ээ гэв.Ороод очсон чинь урьдаас

-Мандах ирж үү? гэж асууснаа захиагий нь унших зуураа

-Бор охин минь наадахаа задлаач гэв. Хайрцагтайг задлахыгхарснаа

-Борхон минь баярлалаа. Одоо утастай болсных энэ муухайшархируулдаг өвчнийг ч нэг мартаад өгнөө гээд төдхөн гэр рүүгээ залгажхүүтэйгээ ярьж гарав.

Тэр нь нугалаад дэрэн дороо ч хийчихэж болмоор чүдэнзнийхайрцаг шиг жижигхэн дөрвөлжин утас[1]байлаа. Хөдөөний маньд ч үлгэрийн юм шиг юм аа гэж шагшихад Цэлмүүн

-Эрүүл саруул явахад олон сайхан юмыг анзаардаггүймэддэггүй явж дээ гэснээ, энэ утас их хүч, хань болноо. Энэ хар өвчнийг ялж,нэг давж гарах юм шүү. Уул нь эрүүл явахад нэг их юм шаардагддаггүй юм байжээгэлээ.

Тэгээд Цэлмүүн өчигдрөөс хойш дэрээ өндөрлүүлж хагассуучихаад бичээд байсан юмсаа ууттай чихрийн хамт өгөөд

-Их баярлалаа гэж хэлээрэй гэлээ. Мандахад Цэлмүүнийявуулсан юмыг аваачиж өгөхөд

-Сэтгэлд нь хүрсэн л бол болох нь тэр гэснээ яваад өглөө.

Мандах өдрийн хэдэнтээ утсаар ярьдаг мөртлөө өнөөх лирдгээрээ ирсээр... Цэлмүүн ч босч очиж уулзсангүй, нөмрөг ч өгүүлсэнгүй. Ирсэнявсан захидал л харин хоёр талд зузаарсаар..

Өнөө хоёрын тэр сонин ааш занг би ойлгосонгүй. Би аав,ээж, нөхрийнхөө үгнээс гажихгүй явдаг. Гэтэл Цэлмүүн алив юмыг толгой даажшийдэж, өөрийн гэсэн байр сууринаас ханддаг нь хэзээнийх. Тийм болохоор бас лнэгийг бодож, өөрөө шийдсэн нь л энэ байх.

Мандах нэг өдөр, хоёр өдөр ч ирсэнгүй. Үеэл минь хэвтэж байж чадахааргүй хямрав. Нөхөр ньхүрч ирж хөл гарыг нь тослон барьж өгөөд ч тайтгарсангүй. Харин хоёр хүүгээирэхэд урьдынхаараа өвчин намдаагч тариа хийлгэж, тэднийгээ өхөөрдөж, нүүрийгнь угаан элгэндээ тэвэрч суулгаад ном уншиж өгөв. Өдрийн өдөрт өөрийгөө ядарталтэр хоёртойгоо тоглож, инээж, болж өгвөл өнжих санаатай байдаг. Гэвч хөвгүүдээявсан хойно ч нөгөө хямарсан, тайтгарч чадаагүй таг дуугүй хэвээрээ.

Маргааш өглөө нь эрт хүн дуудуулав. Мандахыг хараад биөөрийн эрхгүй

-Хөөе чи хайчсан бэ? гэж асууж орхив.

-Хэл ул өгч чадалгүй гэнэт юманд яваад дөнгөж одоо иржбайнаа гэх түүнээс нээрээ ч замын тоос үнэртэх шиг.

-Та хоёр минь яаж л байна даа? Би сандал дээр суугаадхүлээж байя. Яарсны хэрэггүй шүү гээд бас л захиа, боодолтой юм өгөв.

-Намайг өрөөнд ороход Цэлмүүн урдаас

-Мандах уу? гэсэн ганцхан үгээр угтав. Би гайхаж чи яажмэдээв? гэсэн чинь

-Чиний царайг хараад гэв.

Цэлмүүн ундаа ч уусангүй. Мандахын захиаг уншиж гарав.Тэгээд уртаа гэгчийн амьсгал авч миний хүзүүгээр тэвэрч үнссэнээ

-Ёох, амарлаа! гэж хэлээд өчигдөр уржигдрын захиандаа нэмж хэдэн үгбичээд явуулав.

Эргэж орж ирээд би тэссэнгүй. Цэлмүүн чи ингэж өөрийгөөзовоож байх гэж. Бүх хүмүүстэй уулзах мөртлөө ганцхан Мандахтай яагаадуулздаггүй юм бэ. Бичээд байгаагаа яриад сууж байх нь дээргүй юу гэхэд Цэлмүүнминий өөдөөс тогтуун хараад

Би өөрийгөө болон Мандах намайг зовоогоогүй. Энэ өвчин лшарлааж бүр ортой минь хадаж орхилоо. Сайн явна, сайхан амьдарна гэж би боддогмэрийдэг зүтгэдэг байсан... Амьдрал, аз жаргал бүгд миний өмнө байлаа. Тэрбүгдийнхээ ард ийм хурдан гэнэт гарчих юм гэж санасангүй гэснээ, хүнд ханьболох гэж, тэр хань гэдэг нь чухам ямар байдгийг үзүүлэх гэж ямар их мэрийв дээгэх нь тэр.

-Үгүй чи чинь хүний сайн хань, танайх сайхан айл шүү дээгэж намайг хэлэхэд

-Цээеэ минь, тийм ч биз, үгүй ч биз гэснээ хэдэн үеийнтэртээгээс хүний хань гэрийн эзэгтэй гэдгийг хатуугаар хэлбэл, сайн зарцмаягаар ойлгож ирсэн. Гэрээ цэвэрлэж, хоол хувцсаа базааж тавьдгийгааэмэгтэйчүүд өөрсдийнхөө үүргээ гэхэд нь би дуугарсангүй. Өвчтэй хүнтэй юугаа чмаргахав. Би дунд сургуульд багшлаад хажуугаар нь гэрийн ажлаа амжуулах гэжзүтгэнэ. Өөрөөр яах юм. Цэлмүүн яриагаа жаал тасалснаа тэгээд ч миний эрүүлсаруул сайхан явсан дүр төрх, амьд байсан тэр зураг төрх Мандахад үлдэг. Мандахын гэрэл татуулсан гэгээн сайхан инээмсэглэл надад үлдэг гэсэндээ одооуулзахгүй байгаа юм. Амьдралын ирмэгээс түлхэгдэн, өвчинд идэгдэж байгаагминь харвал тэр л шаналалт дүр үлдчихнэ.Тэр бүү хэл намайг оршуулахад ирээд яах юм. Зөвхөн бид хоёрын сайхан явсанүеийн гэрэл зураг тэр хэвээрээ үлдэг гэлээ.

-Чи яахлаараа ийм болдог юм? гэснээ тэгвэл хоёрхүүтэйгээ, гэрийнхэнтэйгээ юунд нялхраад байдаг юм гэвэл

-Ертөнцөд хамгийн хувиршгүй хайр бол эхийн хайр.

Хүүгийнхээ алдааг ч болов уучилж чаддаг цор ганц хүн ээжнь л байдаг. Би мэдэж байна. Өнөөдөр биамьд л нэртэй болохоос, данснаас ерөнхийдөө гарчихаад байна. Ингэхлээр надаас хойш миний хүүхдүүдийг сайндаа л өнчинамьтас гэж өрөвдөхөөс бус, төрсөн эхийнх нь хайраар хэн ч хайрлахгүй. Зориудбодоогүй байхад ч өнчин хүн бусдад өчүүхэн аз хувьгүй, өрөвдөм амьтан харагддаг. Хүмүүс зориуд биш ч, санаагүймөртлөө тэр өнчин өрөөсөн ядруу дүр төрхөөр харьцаж хандана. Өнчинд ноён олонгэдэг нь тэр. Бодоогүй, санаатай биш ч, үнэн нь энэ. Амьдрал ерөөс тийм. Минийхоёр хүү ижийтэй байсан, ижий гэж хорвоо дэлхий шиг нөмөр байсныг, хорвоо түүнийг нэгэнт хайрлахгүй арчсаны, түүнийг альнэгнээр нөхөж, өр төлөөсийг хэн нэгнээс нэхэж оруулах боломжгүйг хожмоо сайнухаараг. Эжийгээ өдрөөс өдөрт ширгэж дордож байгааг нүдээрээ харж, тэртэйтэргүй ойртож буй аймшгийг биеэрээ мэдэрч түүнд дасаг гэлээ.

Надад хэлэх үг олдсонгүй. Үнэн юмыг бултуулах газарбайдаггүй. Тэгтэл Цэлмүүн

-Цээеэ минь чамтай ярья гэж бодоод байсан юм, ашгүй ярьжавлаа. Харин Мандахын бичсэн энэ захиадлуудыг цас бороонд норохооргүй, салхигалд идэгдэхээргүй сайн битүү саванд хийгээд хамт үлдээж болно. Магадгүй,үүнийг л би чамаас гуйх гэж хөдөөнөөс дуудуулсан байж мэднэ гэв.

Уйлахаас өөр хэлэх үг, хийх тус надад олдсонгүй. ГэтэлЦэлмүүн намайг аргадах тайвшруулах ч гэсэнгүй.

Борхон минь чамд баярлалаа. Би чамдаа нэг ч туслажчадсангүй. Харин ч төвөг удлаа. Танайхан эзгүйд чинь зутарч байгаа даа, нутагтаа очиход хамгийн сайхан нь голд шумбах лбайдаг юм гэснээ миний нулимс татрахгүй болохоор тэгэв үү

-Нөгөө саахалтын хүүхдүүд одоо хаа яваа бол? Яагаав багань, нөгөө дэлдэн хөх, гаансны халуун толгойгоор миний нурууг хайраагүй юу. Одоо хүртэл сорви нь бий шүү. Чи үзээчгэснээр бид хоёрын яриа нутаг тийш эргэлээ.

...Үеэлийнхээ ажил явдлыг өнгөрөөгөөд хоёр хүүд нь хань бараа болж, хагархайг нь хатгажхэд хоноод буцах гэж байтал Мандах утасдлаа.

-Цээеэ чамайг буцахаас өмнө хамтдаа бүрлээчийн газарочьё. Чи хань болооч. Яг хаахныг нь би бас мэддэггүй ээ гэж байна. Уул нь манайнутагт талийгаачийн газрыг гурван жилдээ эргэдэггүй л гэдэг. Гэвч энэ хотынхонөөр улс. Би ч гэсэн нэг явчихвал мөддөө ирж чадахгүйгээ бодон

-Тэгье, тэгье. Маргааш очьё гэлээ.

1996 он

[1]Энэ өгүүллэгийг бичиж байх үед манайд гар утас нэвтрээгүй байсан юм.

ХАДАМ ЭЭЖ (Өгүүллэг)

2012-01-20T22:56:00.000-08:00

Нүдээ анин бодох, зүүрмэглэхийн дундуур бүхнийг бүүр түүрмэдэн хэвтэж байтал орны толгой тушаа ханын модыг зөөлөн тогшив. Юу билээ! гэж цочин нүдээнээв. Цочсондоо миний зүрх хүчтэй дэлдэж байв. Тэр хүү зүрх дэлсэхийг сонссонюм шиг

-Суранз байнаа, үүдээ! гэдэг байгаа.

Тийм ээ, чи хэзээ нэгэн цагт ирэх л байсан. Би мэдэжбайсан юм. Сэтгэлдээ ийнхүү уулга алдан би бослоо. Гэхдээ яах билээ гэжэргэлзэв. Ээж сонсчихвол, ер нь хэн нэг нь мэдчихвэл сумаар нэг шуугиан болногэж санаад хаалганыхаа түгжээг хурдхан мултлав. Тэгээд орныхоо хөл дээр очижсуув.

Сарны цагаан туяа хоймроор асгарна. Үдэшлэг тарангуут лклубын урдах жижиг цагаан байшинд паржигнаж байсан гэрлийн мотор гэнэт чимээтасрахад төвийн гэрэл унтарч сумын төв нам оргиод өдрийн бараанаас шөнийн чимээгэдэг болсон байв.

Суранз баруун талаар өгсөж, аяганы ширээний дэргэдэхжижиг сандал авч суугаад хэсэг дуугүйбайснаа

-Би хүрээд ирлээ гэж хэлэв.

Хэзээ ч юм ирнэ гэдгий нь мэдэж байсан ч, яг хүрээд ирэхлээр нь хэлэх үг олдсонгүй. Уулнь тосоод авахаар, тоглоод өнгөрөөхөөр үг бодож л байсан юмсан.

Суранз бид хоёр энэ жил хоёул сургууль төгсч энэ сумандирцгээсэн. Тэрээр мал эмнэлгийн, би хүн эмнэлгийн алба хашиж, хэн хэн нь завзайгүй хөдөө дуудлаганд явж, борви бохисхийх чөлөөгүй ч “манай хоёр эмч” гэхолны үг дулаан сонсогдоно. Төгсөөд ирэвүү гэх шиг Төмөр энэ жил мэргэжилдээшлүүлнэ гээд зөрөөд явсныг яана. Суранз энэ айлд өдийд шөнө дөл ганцаар ирэхучиргүй, ирэх ч ёсгүйгээ мэдсээр байвч, ирсэн л юм. Чухам юунд ирсэн юм. Юу ярих гэсэн юм. Санасанч санаагүй юм шиг явж чадмаар даа. Гэвччадсангүй. Бодож л явдаг шүү чамайг.... Ингэж ганцхан удаа л хэлчихээдбуцах гэж ирсэн шиг. Гэтэл хэллээ гээдяах юм, хэлэхгүй явлаа ч гээд яах юм.

Чив чимээгүй нам гүмийг цочоож нэг трактор паржигнасааргэрийн дэргэд бараг тулах шахам тарр тарр дуугарч зогсох нь Лхагваагийн улааныдуу мөөн. Хоёр гурван хүн пид пидхийн буух зуур “Яг л орсон юм даа!” гэх нь Төмөрөөгийн хар багын найз Лхагваагийн дуу. Бибодож санасан ч үгүй, гүйж очоод хаалга түгжчихэв. Суранз ч годхийн боссонбайлаа. Хаалга хүчтэй угзарснаа ширүүхэн тогшив. Бид хоёр бие биерүүгээ нэгхэнагшин харанхуйд ширтсэнээ хүнээс ангиднууц хэрэг хийчихсэн юм шиг болж, ерөөсөө л нэг бие болчих шин болох нь тэр.Суранз миний гарыг зөөлхөн атгаснаа баруун талд байсан хувцасны шүүгээний араарорчихов.

Би мэдсээр байж, “Хэн бэ?” гэж асуугаад гэрэл асаав. Бибайнаа! гэснээ намайг хаалганы түгжээ мултлунгуутЛхагва дайрах шахам орж ирэв. Гэрийн доторхийг тойруулан харснаа нөгөө хоёртоо“Яг л орсон юм даг” гээд нүдээрээ гэр доторхийг тойруулан харав. Энэ чимээгээрхадам ээж орж ирэв.

-Та нар чинь юу болоод харанхуй шөнөөр түжигнээд явдаг улс вэ? гэхэд Лхагва

-Тийм ээ, харин хэн нь өдөр алдаж шөнө болоод байгаа бол?гэхдээ хараа хүрэх газар бүхнийг нүдээрээ өрөмдөн эрж байв.

-Юугаа алдчихсан улс вэ? Байтлаа айл нэгжих нь үү? гэжээж агдасхийн хэлэхэд Лхагва

-Нэгжих хэрэг гарвал найзынхаа өмнөөс нэгжих л болно доо.

-Юу гэнээ? гэж ээжийн нүд нь томорч дуу алдахад

Эднийх хүү Суранз орж явахыг би энэ хоёр ногооноороохарсан. Тэгэж наргихгүй шүү! гэж Лхагва нүд рүүгээ чичлэн байж хурц догшин хэлснээлааны гэрэл сүүтэлзүүлэн энэ тэрүүгээр шагайлна.

Ээж над руу өлийж харснаа

Тэгээд эрсэн хүн чинь хаана байна. Айл битгий түймэрдчихгэхэд Лхагва

-Хм хэмээн хөмхий зуунги өгүүлэх нь олохоо л олно доо гэжбардам өгүүлэх шиг.

Лхагва, Төмөрөөгийн өмнөөс надад халамж үзүүлж барагөдрийн ихэнхийг манайд барна. Харин нэг удаа хадам ээж

-Бүхэл бүтэн сумын хүн амыг толгойгоороо дааж яваа хүнийхөлийг нь гишгэчих гээд хойно урд нь юунд орооцолдож явдаг юм гэж хэлсэн талбий. Ер нь манай хадам ээж хүн бүхнийг хүү минь, дүү минь гэж хошуу дэвсэвч,илүү дутуу олон чалчаа яриагүй, хэний ч өмнө ёс алддаггүй сайны хэцүүтэй хүн.

-Хачин л юм аа! гэж Лхагвааг халаглахад

Хадам ээж сандал авч бүүр тухлан суугаад

-Тэгээд эрсэн хүнээ олоод ав л даа гэж дургүйцсэн өнгөөрхэллээ. Нөгөө хоёр нь “За явъя, явъя, алга л байна шүү дээ. Чи наад хоёр паржукторынхоотоосыг сайн арчиж бай!” гэж хэлээд гарцгаав. Лхагваагийн трактор нь бас уурласан юм шиг огцомогцом паржигнасаар давхин одов. Түрүүнээс хойш би хөдөлсөн ч үгүй, орныхоо хөлдээр чимээгүй суусаар л байв. Ээж сүүтэн сүүтэн лааны гэрэл давуулан намайгхарснаа

-Суранз аа чи гараад ир гэв.

Орчлон чив чимээгүй. Суранзыг гарч ирэхийг хүлээнамьсгаагаа түгжсэн юм шиг чимээгүй. Ээж дахиад

-Чи эр хүн л юм бол гараад ир гэдэг юм байна.

Хувцасны шүүгээний арын хөшиг сөхөгдөж, ханын нүдэндээр дөрөөлөн гишгэж зогссон Суранз үс нь өрвийж, царай нь минчийчихсэн буужирэв.

2012-01-19T00:40:00.000-08:00

ЯВУУ ӨӨРӨӨ ЯРУУ НАЙРАГ ШИГ ХҮН БАЙСАН (дурсамж)

2012-01-08T20:14:00.001-08:00

Утга зохиолхэмээх дагшин тэнгэрлэг гэр бүлтэй хувь заяагаа үүрд холбосон минь дорнын ихяруу найрагч Бэгзийн Явуухулантай салшгүй холбоотой. Хүмүүс бидэн амьдралхэмээх мөнхийн галын түлээ нь болж ассаар насаа элээдэг. Гэвч галын дөл бүхэнөөр өөр өнгө аяс, утга учиртай. Хэрэв Сумъяа гэсэн өөрийн өнгө гэрэл гэгээ болжчадсан бол миний гал байхын утгыг, учиртайхан зэрэглэж асаасан Явуу багшийн ачюм. Яруу найрагч Явуухулантай хувь тавилан ивээж тааралдаагүй бол би гэдэг хүнхэн нь үл мэдэгдэх, хэн ч үл мэдэх нэгэн байсаар Их Монголын их элсэн дундөчүүхэн бие гүрвэлийн жамаар элэх байсан биз ээ.

1978 оны сүүлчээр Явуухулан гуай Завхан аймагт очсон юм.Утга зохиолын нэгдлийн эрхлэгч Самдан багш нэг өдөр утасдаж

-Явуухулан гуай ирсэн, зочид буудалд байгаа. Чи очижшүлгээ унш гэлээ. Би харандаагаар бичсэн хоёр шүлэг аваад очив. Өтгөн хөмсөг,өндөрдүү хамартай, өргөн шанаатай, давхраатай хөнхөрдүү том нүдтэй,бодлогоширонгуй мэлмэрээ харцтай, хотынх

гэхэд хүрэн улаандуу царайтай,туранхай янхигар хүн байлаа. Шүлэг сонсоод миний шүлгийн тухай юу ч хэлсэнгүй.Харин уран бүтээлч хүн чинь бүтээлдээ үр хүүхэд шигээ л хайртай байдаг юм шүүдээ. Чи өөрөө арван хурууны бичээч хүн, гараар, тэр тусмаа харандаагаар бичсэнэнэ шүлгээ машиндаад харвал арай өөр харагдана даа гэж билээ. Тэгээд нададхэлэв. Шүлэг, хүнд бичсэн захиа, тэмдэглэлийн дэвтэр байвал аваад ир. Хэзээавчрах вэ? гэв.

Өөдөөс нь би өнөөдөр надад зав байхгүй. Маргааш өдрийнундны цагаар авчиръя гэлээ. Миний завгүй гэж юу байхав. Үеийн охидтой нийлжбүжгэнд орно, эсвэл кино л үзнэ шүү дээ. Маргааш нь өдрийн завсарлагаартэмдэглэлийн дэвтэр гээд жаал жуул юмаа бариад очлоо. Явуухулан гуай өрөөндөөхоол захиалж авчруулан, бид хоёр өөд өөдөөсөө харж суучихаад хооллоо. Тэр үеднадад ичнэ, эмээнэ гэдэг ойлголт байхгүй байсан юм уу, өмнөөс нь харж суучихаадбудаан хачиртай гуляш сэрээдэж, бас хажуугаар нь ярьж, дажгүй л цайлж байсан юмдаг. Миний дэвтрийн хуудсыг эргүүлж, энд тэнд нь хааяа улаан балаар шувуухайтавьж байх. Тэгээд ам нээж

-Шүлэг зохиол бичихэд боловсрол чухал шүү. Усанд ундаргабайдаг шиг, оюун ухааны ундарга гэж чухал зүйл байдаг. Чи сургуульд орох тухайбоддог уу? гэлээ.

-Бодолгүй яахав гэж би шуудхан л хариулав.

-Чиний тухайд бол хэл уран зохиолын ангид элсэх хэрэгтэйл дээ гэхэд би өөдөөс нь

-Хэл уран зохиолын ангид бол би орж чадахгүй гэв.

-Яагаад? гэж байна.

-Аймагт цөөхөн, бараг нэг хуваарь ирдэг. Хамгийн өндөроноо авсан нь ордог. Би монгол хэлний шалгалтанд тийм оноо авч чадахгүй. Дундсургуульд математик, физикийн хичээл илүү сонирхон үзэж байсных инженер юм уу,эдийн засгийн ангид бол дөнгөж магадгүй гэлээ.

-Зориод зүтгэвэл уул нь болно л доо гэсэнсэн. Бид хоёрсургууль ном, ийм тийм юм ярьж сууснаа би гэнэт өөрөө ч бараг мэдэлгүй

-Та яасан хачин ярьдаг хүн бэ? гэчихлээ. Явуухулан гуайгайхазнаснаа

-Яаж байна? гэв.

-Би таныг уран цэцэн үг урсгасан, хэлэмгий зэлэмгий хүнбайх юм гэж бодсон чинь огт үгүй юм. Нэг үг хэлээд таг болчих юм. Байж байжудсанаа дараагийнхаа үгийг хэлэх юм гэв. Явуухулан гуай мөн агшин азнаснаа

-Зөвлөлтийн нэг нэрт яруу найрагч байдаг юм. Тэрээр ээрүүмөртлөө шүлгээ уншихдаа гайхалтай сайхан уран уншдаг юм гэж билээ. Ингээдтэдний өрөөнөөс би монгол хэл, уран зохиолын ангид шалгалт өгөөд ялж чадахсэтгэлийн зоригтой, өөртөө бичих тэмдэглэлийн дэвтрийн гэгэлгэн шад мөрөөсөргөн олны шагшин шаагин тосох шүлэг хэмээх их мөрөн рүү урсах их учир зорилгоөвөртлөөд гарсан юм.

Орой нь аймгийн утга зохиолын нэгдлийнхэнтэй Явуухулангуай уулзаж, бидний шүлгийг сонсож ярилцсан. Түүн дээр үгийг зөв сонгон байрыгнь олж чадвал үг бүхэн өөрийн гэсэн хөг аялгуу хөгжимтэй, шүлэг бичнэ гэдэг ньүгийн уран нэхээс юм шүү дээ гээд өөрийнхөө өмсч явсан бүдүүн нэхээстэйдөрвөлжин хээтэй хүрэн пиджакаар зүйрлүүлэн ярьж байсансан.

Хожим нь хэдэн жилийн дараа сонсвол Явуухулан гуайаймгийн намын хороо, захиргааны удирдлагатай уулзаж намайг хэл уран зохиолынангид шалгалт өгүүлэх тухай яриад явснаар барахгүй, Намын Төв Хорооны нарийнбичгийн дарга нарын зөвлөлгөөн дээр Монголын зохиолчдын эвлэлийн 50 жилийн ойугтаж утга зохиолыг хөгжүүлэх тухай авч хэлэлцэхэд Явуухулан гуай элсэлтийншалгалт гэдэг нэрийн дор авъяастай олон залуучууд хүссэн анги, сургуульдаа сурччадахгүй байгаа тухай өгүүлээд тухайлбал Завхан аймагт Сумъяа гэж бүсгүй байнагэж танилцуулахад нь Ю.Цэдэнбал дарга утга зохиолыг хөгжүүлэх тухай ярихадманай ирээдүй залуучуудын тухай эн тэргүүнд анхаарах ёстой. Сумъяагаа тэрсургуульд нь оруулал даа гэж хэлсэн байдаг.

Явуухулан гуай явахдаа намайг хэл уран зохиолын ангидшалгалт өгүүлэх тухай аймгийн дарга нартай ярьсан гэж хэлсэн учир би бэлтгэжэхлэв. Гэтэл хавар нь элсэлтийн шалгалт өгөх болсон чинь Сайд нарын Зөвлөлийндэргэдэх курст захиргааны зардлаар суралцсан, конкурс өгөх хугацаа нь болоогүйгэх шиг шалтаглаад шалгалтанд орохыг зөвшөөрдөггүй. Тэгээд хөдөөний би гайхажцөхөөд, одоо бодоход хаанаас яаж олсон юм бол, Монголын зохиолчдын хорооныутсыг олж утасдлаа. Тэгэхэд Д.Цэдэв дарга утсаа авсан юм. Би Цэдэв даргыгтанихгүй, зохиолчдын дарга гэж мэдэхгүй. Гэлээ ч би –Завханаас Сумъяа гэдэг хүнярьж байна аа. Та Явуухулан гуайг дуудаж яриулахгүй юу гэсэн юм. Цэдэв даргадуудаж яриуллаа. Тэгээд Цэдэв даргын гарын үсэгтэй цахилгааныг аймгийн намынхороо, шалгалтын комисст явуулж, би МУИС-ын монгол хэл уран зохиолын ангидэлсэлтийн шалгалт өгсөн юм.

Одоо бодоход тэр өдөр Цэдэв дарга утсаа аваагүй бол,хөдөөний тэр нэг охины үгээр Явуухулан гуайг дуудаж яриулаагүй бол, даргынгарын үсэгтэй цахилгаан очоогүй бол, сургуульд би орох байсан уу, утга зохиолынертөнцөд байх байсан уу. Яруу найрагч болно гэж Явуухулан гуай Намын төв хороондээр танилцуулж, даргын гарын үсэгтэй цахилгаан явуулж, Ю.Цэдэнбал дарга “ТэрСумъяагаа тэр сургуульд нь оруулал даа” гэж хэлж, Монголын утга зохиолынзалгамж хойч үеийн тухай ажил хэрэг хэлэлцэж, ажлаа л хийцгээж байсан ч энэ болхүний мөс чанарын хэрэг юм гэж би одоо боддог юм. Тэр хүмүүс үүрэгт ажлаа хийжбайгаа боловч цаана нь эгэл жирийн над шиг хичнээн хүний амьдрал хувь заяаг эрсэргүүлж, тэнгэрлэг хувийг өгсөн юм билээ. Энэ бол хүнлэг сэтгэлийн үр гэж одоободдог.

Намар нь Их сургуулийн монгол хэл, уран зохиолын ангидирээд Явуухулан гуайтай уулзах гэтэл байдаггүй, амралтаа аваад зуслангийнхаабайшинг барьж байгаа гэнэ. Нэлээд хугацаа өнгөрсний дараа зохиолчдын хороондээр очиж уулзав. Тэгээд зохиолчдын хороогоор хэд очив. Тэгтэл нэг удааЯвуухулан гуай зохиолчдын хороогоор битгий ирж бай. Танай байгаа айл, манайххоёр ойрхон юм байна. Манай гэрээр ирж бай гэлээ. Ингээд тэдний гэрээр очдогболов. Адъяа эгч уриалгахан сайхан зантай. Явуухулан гуай инээмсэглэж, бидхоёулхнаа мөртлөө хоёр тогоотой гээд бариултай нарийхан гозгор цагаан саахуундкофегоо өөрөө буцалгаж, Адяъа эгч сүүтэй цайгаа чанарж, бид цайлах зуурЯвуухулан гуай алив шүлэг чинь шаардахын оронд миний авчирсан шүлгийг үзэнгээном үз, ном үз гэнэ. Тэгээд ямар ямар хичээл орж байна? гээд бүр сурлагындэвтэр хүртэл үзнэ. Бас манай Чимэд, Гайтав гэж их ярина. Ер нь л голдууамьдрал гэж юу болох, хүн юунд алддаг, онодог тухай ярьдаг байсан байх юм.Тэднийх Их дэлгүүрийн урд талын арктай байшингийн дөрвөн давхарт гурван өрөөндтохилогхон сууна. Үргэлж цав цагаан цамц өмсдөг шигээ гэр нь ч цэмцгэр. Хааяагадаад яваад ирэхдээ надад гоё үзэг, тэмдэглэлийн дэвтэр юм уу зүүлт өгнө. Тэрнь цаанаа л чамин. Нэг удаа хаашаа билээ яваад ирэхдээ гэртээ сонин хийцтэйзаазуур авчирсан юм даг. Ер нь өөрөө чамин содон юм хэрэглэж хэвшсэн зан төрхнь хар багаасаа бараа сүрий нь харж өссөн мөнх цаст Отгонтэнгэр шигээ ихэмсэгбардам тансаг ажгуу. Явуу гэх нэр нь ч яруу найраг гэх шиг, ер нь Явуу багшөөрөө яруу найраг шиг хүн санагддагсан.

Энэ шүлэг чинь ингэсэн байна, тэгж бич, ингэж бод гэжшүлгийн жор шууд хэлэхээсээ илүү амьдрал, түүн дотроо яруу найрагчийн амьдралыголон үггүйгээр нүдээр үзүүлж, мэдрүүлж байсан нь бидэн шиг залуучуудад хүнийдайтай ажиллаж, амьдарч байж хүний дайтай бүтээл хийж болдогийн үлгэр болжтөлөвшүүлсэн байх аа. Энд тэнд хэвлэгдсэн Явуухулан гуайн тухай дурсамжийнихэнх нь архитай холбоотой байдаг. Миний тухайд чин үнэн нь Явуухулан гуайтайнэг хундага тулгаж байсангүй. Тэр бүү хэл архинаас хол яв, архи хүнийг бүү хэл,амьдралыг уудаг. Архинаас олон сайхан хүн амьдралаа үрсэн гэж хэлдэг байсан ньтодхон байна. Харин надад би чиний төлөө ингэж тэгж явсан гэж огт хэлж байгаагүй юм шүү. Энэ гайхалтай түүхийг хожим нь бусад олон зохиолчдын амнаас сонссон юм.

Миний авга Бямбажав эгч ёс журам чанд учраас орой үдэшхэсэх хийгээд охид найзуудтай хэлхэлдэн айл хунараар ороход нилээд хариг чанга.Би дотроо өөрийгөө яруу найрагч гэж тоогоод, эрх чөлөө олж авах санаатай нэгудаа Явуухулан гуайд хэллээ. Кино концерт үзэж, хүн хартай танилцмаар байх юм.Манай эгч гадагш гаргах дургүй гэтэл харин өөдөөс

-Маш сайн байна гэж хэлээд ам таглаж билээ.

Ном үз, ном үзэж шавдуулах мөртлөө харин номоохэвлүүлэхэд яарахын хэрэггүй гэж хэлдэг байсан юм шүү. Үзэж уншиж, сонсожболовсорсныхоо хэмжээ, амьдрал дунд амьдарч байгаагийнхаа хэрээр, олны дундахбайр суурийнхаа цараар хүн амьдралыг харж, ертөнцийг таньдаг. Яруу найрагчийнертөнцийг харах хараа ямар байнав, шүлэг нь тийм цараатай байдаг гэж хэлнэ.Олон л сайхан үг надад хэлсэн байжээ. Онгорхой шүүр шанага шиг би цөөнийг авчүлдэж дээ.

Нэг удаа зохиолчид цэрэг-эх орны сэдэвт өдөрлөгторолцлоо. Бид цэргийн анги танхимаар орж, цэргүүдтэй цуг хооллож, цэргийндээдийн сургалтын талбай дээр тэдний сургуулилтыг үзэж, дараа нь зохиолчидбуудлагаар цэц үзэв. Буун дээр хуруу огт тавьж байгаагүй би яасан юм гайгүйбуудаж онц буудагч тэмдгээр шагнуулах юм болов. Анч мэргэн удамтайгаараа Явуушавьдаа тэмдэг гардуулна байхаа гэхэд Явуухулан гуай инээснээ залуу зохиолчдынзөвлөлийн эрхлэгч Давааням өөрөө гардуулна гэж билээ.

Тухайн үед их яруу найрагчийн дэргэд суугаад ярьж хөөрчбайна гэж санадаггүй байжээ. Заримдаа намайг очиход турчихаа юу даа, бие чиньзүгээр биз? гэнэ. Би ээж аавынхаа тухай ярина. Аав минь өөд болоод удаагүйбайсан болохоор бас хааяа нулимс унагана. Явуухулан гуай аав шиг миньсанагдана. Тийм болоод тэр үү миний лбодоход голыг нь олоод хэлчихдэг цөөн үгтэй, адгаад байдаггүй хүлээцтэй, босонсуугаад байхгүй төв төвшин хүн байсан. Алив уран бүтээлч хүн гэдэг өрөөлийнзовлоор бусдын өмнөөс зовж байдаг учраас зөөлөн дөлгөөн хүний зүрх нь үргэлжшаналж, шатаж явдаг юм байна гэж хожим би бодох болсон юм. Тэгээд эргээд нэгхарахнээ нь би чинь эмэгтэй хүн, эзэгтэй хүн байхаасаа илүү монголын уранзохиол тэр тусмаа шүлэг яруу найргаас ухрах урвах эрхгүй, монголын утга зохиолддорнын их яруу найрагч тэр агуу хүний итгэлийг дааж авч явах үүрэг хувь тавилантайгааухаарсан юм.

1995.07.24

ЭЖИЙ МИНЬ ЖАРГАСАН УУ, ЗОВСОН УУ ГЭЖ АХИН ДАХИН СЭТГЭЛД УРГАДАГ (Дурсамж)

2012-01-08T20:09:00.001-08:00

Эжий минь жаргасан уу, зовсон уу гэж ахин дахин сэтгэлдургадаг. Ааваас минь хойш энэ хорин жилд бүх хүүхдээ айл орон болгож, амьдралахуйтай нь хүний зэрэгтэй залгуулжээ. Тэгэхлээр хүн ёсны үүргээ сайнгүйцэтгэсэн хүнд ийм асуулт тавих нь илүү хэрэг.

Зуны зун нутагтаа очих сайхаан. Аав ээжийнхээ гэр, өсчтөрсөн нутгаа монгол хүн юугаар солих билээ. Нутагтаа очиж, эжийтэйгээ сарболоход бие тайтгарч, сэтгэл нялхран ухаан уужрах шиг болдог. Эжий миньертөнцийн ёсыг үзүүлээд жил тойрон болжээ. Одоо л харин эжий минь үнэхээрхарагдах бараа, хайх мөргүй болжээ гэдгийг урьд урьдаас илүү мэдэрч, шөнийнхоногоор илүү их өрөвдөн үгүйлж, байн байн нүдэнд нулимс хургаж, сэтгэлд ургахболлоо. Түүнээс биш нутагтаа, муу гэртээ л сууж байгаа юм шиг санагдаж, нутгаасхүн ирсэн дуулдвал хэрэг болгон очиж уулзан эжийгээ асуумаар, нутаг явж байгаахүнээр эжийдээ чихэр боов даймаар болдог байлаа. Дэлгүүр хоршоогоор явж эжийдээтохирох зөөлөн, аятайхан амттайг шилж сонгон, түүнийгээ боож эжийдээ өгч явуулжбайсан үед хорвоо дүв дүүрэн, ямар их жаргалтай байгаа вэ.

Завхан.Ургамал сум. Хүнгий гол.Сүвэн улаан уул.

Эжийн минь аав Цэнджав нь Төмөр даргын ууган нь. Томхүүгээ лам болгохоор Тэгшийн хүрээнд шавилуулж. Тэгтэл нэг удаа аавыгаа эргэжочиход нь Гоожав тойны бага охинтой гэрлэнэ гэж. Тэгэхлээр нь Төмөр дарга

-Болохгүй, сахил санваар хүртсэн. Чи лам болно гэж.Тэгэхэд нь Цэнджав гуай

-Үгүй, заавал гэрлэнэ гэж. Хоёул маргаж, сүүлдээ таныг зөвшөөрөхгүй болаав хүүгийн тангараг тасарна гэж. Ингээд Төмөр дарга аргагүйдэж, хүүгээ хүрээхийдээс нь гаргаж, гэр төхөөрч гэрлүүлжээ.

Гоожав тойныхныг Хун тайжийнхан гэдэг бөгөөд тэрээржаахан халсан үедээ “Танай сартуул хошуунд миний гурван охиныг гүйцэх хүүхэнбий юу” гэж бардамнадаг байж. Гоожав тойны бага охин Цэнджавын гэргий эжий миньээж тэрээр уран гоо уяхан танхи бүсгүй байсан гэдэг. Тэрээр нүүх болоход уснутгийн савдаг сахиусаа баярлатал гоёчихоод ачаалж дуусахыг хүлээн бууцны бэлдтэнгэрийн үүл шиг бор морио хөтлөн суудаг байж. Тэгээд хөсөг бэлэн болоходачаагаа хөтлөн хөдөлдөг байсан гэсэн.

Эжий минь сайхан дуулна, сайхан найрлачихна. Алив нэгэннайр хурим болоход аав ээжид хандан

-За самгаан дуугаа гэж. Нөгөөх нь “Би дуулахгүй бол хэндуулахав” гэсэн шиг уриалгахан авч дуу эхэлдэгсэн. Хэдэн жилийн өмнө монголтелевизийн сэтгүүлчид очиж зураг авсны орой бид шөнө дөл болтол дуулцгаалаа.Дуулахад, холоос зочин ирэхэд нутгийн уул ус баярладаг гэдэг. Эжий минь нэлээдхөөрчихсөн “Цагаан толгойтой хөгшинд юм бий шүү” гэж авдраасаа нандин идээбудаа архи дарс гаргаж байсансан. Бас зөндөө их дуулсан. Хүмүүс эжийг миньсайхан дууллаа гэхэд

Алт гэдэг шармал

Амьдарна гэдэг нь

Мөнгө гэдэг нь цагаан

Мөнхөрнө гэдэг нь худлаа... гэж байгаа юм шүү дээ гэждууныхаа үгийг тодруулан хэлээд дуулж байж билээ. Орчлон ертөнцийн жам ёсыгхэлээд дуулахад болж л байсан. Харин тулаад ирэхэд, туулаад гарах нь хүнд юмаа.Жаргасан жаргал, хайрласан хайр, энэрсэн энэрэл, ачилсан ачийг эргэж ухааруулахынтулд орчлон хагацаадаг бололтой. Энэ нь эргээд амьдрал гэдэг ийм үнэтэй, гэгээнтунгалаг жаргалтай, иймээс амьдралыг хайрлах учиртайг өгүүлдэг хэрэг.

Нутгийн залуучууд эрүүл ч, согтуу ч “Талын ГурванУлаан”-ыг ганхасхийгээд дуулаад очиход эжий минь архиа сөгнөдөг гэсэн. Тэгээдтэд Гаажаа охин чинь танд зориулж дуу зохиож байна уу гэхэд ээж минь

-Зохионоо, зохионо. Эжийн тухай дуу олон болохоор басхэцүү гэдэг байсан гэнэ. Ээж минь өөрөө бас дуу шүлэг зохиодог байсан юм шүү.Жаран долоо найман оны зудыг манайх борлонгийн гарзгүй давсан юм. Түүндэээрэмшсэн юм уу хоёр ч шүлэг зохиосон бөгөөд хавар амралтаараа очиход надаарбичүүлээд аймгийн сонинд явуулсан юмдаг. Нагац нар минь номтой хөгшчүүл байсанболоод тэр үү ээж минь домог, хууч, үлгэр их мэднэ. Маань сайхан хөгжөөнө,цагаан ногоон дара эхийг шажигнатал уншина. Одоо бид төдийгүй ач зээ нар ньмаань хөгжөөх, үлгэр ярих, зарим нь дара эх мэгзэм уншихаараа хаа ч газардахгүйшүү. Амьдралаа хий өнгөрөөсөн хүний тухай “Урьд нэг эмгэн байжээ. Түүний нас өндөрболж үхэх нь ойртож. Тэгтэл эмгэн “үлгэрт үлдэнэ гээд үдээрээр тулгаа үдсэн юм”гэнэлээ. Үдээрээ тулгаа үдсэн хүн чинь тэнэгийн жишээ болж үлгэрт үлдэж байхгүйгэж ярьдагсан.

Бор хярын элсэн манхан

Уржнан эжийтэйгээ хоёр сар гаран болсонсон. Жаргалтай,тайван, ахин ирэхгүй сайхан үе байжээ. Өвдөх өвчин, хэвтэх хуучгүй ч эжийдээтэр намар нэг л хоргодоод болдоггүй ээ. Би ажлаасаа чөлөө авлаа. Цаг, ажилхоёроор далайлгалгүй, ээжтэйгээ хамт нэг намрыг авах боломжийг олгосонхүрээлэнгийнхээ удирдлагад баярлаж явдаг юм шүү. Намайг арван сар гарталбайхаар болсныг сонсоод эжий минь баярлаж байна. Найман сар өнгийлгөөд айлууднамаржааллаа. Бид зуслан дээрээ ердөө л хоёулхнаа байх болов. Хүнгий голынхөвөөн дээр, хүйтэн харз устай, сэрүүн дэнж болохоор эжий минь зусландаа илүүдуртай. Ямартаа л “Хос сайр эжий минь” гэдэг байхав. Эжийдээ би бараг сүүлийнэнэ зун л өглөө цайг нь чанаж өгсөн байх аа. Эргээд бодоход ээж минь сүүлийнзунуудад тогоондоо бага сүү загсаадаг болсон байлаа. Хааяа зарим өглөө сэрэхэдгаллаагүй байна. Тэгэхэд хөөрхий минь загсаасан өрмөө өргөж дааж гаргажчаддаггүй байж л дээ.

Хоёулаа юм ярьж, хуучилж тааваараа удаан цайлна. Дараа ньби тугалаа тууж ирэнгээ ганц хоёр араг аргал түүнэ. Эх нь бараагүй бол ахиухантүүх санаатай жаахан удвал ээж дуран барьчихсан гаран орон бөмбөгнөн яваахарагдахаар бушуухан харина. Үхэр иртэл аарц буцалгаж, чихэртэй ааруул хэвлэнэ.Богийн сүүгүй өдий цагийн найман сарын монголын сүү дангаараа олигтой ааруулболдоггүй юм. Энэ жил харин шинэ юм сурлаа. Дал гарчихаад бас л юм сурдаг байнашүү. Миний хүү ааруулын хөөрхөн хэв мэдэж байгаарай гэнэ. Бас хоёулаа тосгүзээлнэ. Голын хүмүүс ирэхийг дөхүүлээд цай, гамбир бэлдэнэ. Нутгийн залуучуудголд малаа услангаа ирж цай ууна. Нутгийн улс болохоор дотроо бас бид хоёрыгэргэж яваа хэрэг. Хэд хоноод сумаас Майлаа Эгчээ хоёр чихэр боовтой иржшуугина. Саалийн хэдэн үнээ бага үдийн алдад гол гатлаад гараад ирнэ. Нэг удааесөн сарын аравдаар цас орж хүйтэрч шуурав. Тэр өдөр үхэр саахад миний чигчийхуруу даарсандаа тасрахаа шахаж билээ. Жилийн жилд эжээс өвлийн эхээр нутгийнунаа машинаар хэдэн гүзээ тос, аарц ааруул ирдэгсэн. Эжий минь хичнээн намрыноройтож ирэх үхэр харуулдан, нойроо хугаслан даарч байж авдаг идээ байсан юмбилээ. Бид хотын хүүхдүүд нь эжийн тос аарц, тарагны амттай сайхныг гайхаадхуваагаад авчихдагсан. Ер нь ээж минь идээний гартай хүн байсан юм. Ямар ч цагтидээ цагаа бялхаж л байдагсан. Тиймдээ ч олон жил нэгдлийн ашиг шимийн аваргаболсон. Дандаа давуулж биелүүлнэ. Тэгээд дараа нь өөртөө зөндөө их тос ааруулавна. Сургуульд байхдаа аавыг төв орж ирэхэд хамтдаа пинд очиход сумын агуулахшиг уутаар ааруул, том том савтай тос пингийн нуруунаас зүүлттэй байдагсан.

Эжийтэйгээ хоёулхнаа байх энэ хугацаанд юу эсийг ярихав.Бид настай улсыг илүү хошуу нэмлээ, хэрэгт дурлав, дуугүй бай. Хоол цай байна,дутуу юм алга, өөр юу хэрэгтэй юм гэцгээдэг. Гэтэл тэр хүмүүст инээх, ярих,хөөрөх, сэтгэлийн хань хэрэгтэйг мэддэггүй. Эжий минь тэр намар дал гартлааюунд баярлаж, юунд гомдсон, хэнтэй сайдсан, муудсан бүхнээ сэтгэлээ уудалжярьсан байх. Сүүлд үүнийг зөв байж гэж бодсон. Хүн амьдарсан амьдралаа эргэнхарж, шүүж, сэтгэлийн бүх тайллаа тавибал хорвоод сэтгэл хурьцахгүй болдогбайхаа гэж бодсон. Гэхдээ эргээд бодоход асууж лавлах зөндөө юм үлдсэн байсан.Мэдээж далан гаран жилийн түүх дал хоногт яаж багтах вэ.

Оройд орыг нь засаад, шүүсэн тараг хоршиж өгөхөд ихтааламжтай. Мөн урьдынхаа адил усанд оруулж, үсийг нь засч, хумсыг нь авч,хувцас хунар, гэр орныг нь арчиж угаахад яг л бага хүүхэд шиг баяртайбайдагсан. Гэтэл энэ маань арван хүүхэд төрүүлж өсгөж, говийн өвлийн жин жаварсөрсөн нүүдэл, хаврын нүдгүй хавсарганаар авсан төл, хөлгүй улаан мананаарсамнасан ямаа, хөөвөрлөсөн үхэр адуу, зуны гал шиг нарнаар борлуулсан цагаанидээ, зуу зуун тэнгээр эгнэх үүрсэн аргал, улирал улирлын амралтаар арван хэдэнтом жижиг гутал эгнүүлж тавиад лааны гэрэлд бөхөлзөн, хатуу ширэнд өндгөөцоочин уллаж байсны дэргэд юусан билээ. Харин хөнжлөө ер солихгүй. Тэр ньбидний багадсан хуучин хувцас цамцөөр энд тэнд нь нөхөөс тавьсан аавын отрынхөнжил байлаа.

Завхан.Ургамал сум. Хүнгий гол

Бага дүү Оргио минь хонь услаад голд орж ирнэ. Ирэхдээбид хоёрт мах шөл дөхүүлнэ. Тэгээд энээ тэрээ гэж өнжөөд, сүүлдээ үхрээ сааждуусахаар чинь голоор гаргачихаад... гэх мэтээр хойшлуулсаар нар жаргахаасөмнөхөн л морддогсон. Энэ нь хором хормоор цаг эргэлтгүй буцаж байгааг хэн хэннь сайн мэдэрч байсных. Цахилж байгаа цагийг зогсоох арга үгүй. Цаг нь болсонбол мянган бурхан хүрээлээд ч нэмэргүй юм гэнэ лээ гэж эжий миньярьдагсан. Мянган бурханы эжийг үхэл авахгэж ээрэхээр нь эжийгээ бадар аягандаа хөмөрч нуугаад мянган бурхан өөрсдөөгурван давхар хүрээлэн сууж гэнэ. Түүнийг явсны дараа аягаа сөхтөл эжийг ньаваад явчихсан байсан гэдэг. Цаг нь болсон бол мянган бурхан хүрээлээд нэмэргүйюм гэнэлээ гэдэгсэн.

Хотруугаа буцахдаа би бас эжийг дагуулаад, эжий ч дагаадявах бодолтой хоёул Алдархаанд Нанжид ахынд ирэв. Гэвч хот явж амжихгүйгээзамдаа мэдсэн л дээ. Тэгээд ахынд хамт хэд хоноод би буцав. Харин хоёрын хоёрсар хамт байчихаад яг буцахдаа эжийдээ үнсүүлж чадаагүй юм. Явах машин өглөө ихэрт ирэв. Миний тухайд бол аймаг ортол хагас цаг ч хүрэхгүй хойно цай цүүсанаанд орсонгүй. Юмаа машинд хийчихээд гэрт орлоо, ээж алга. Гадаа гарлаа,алга. Ээж гэж дуудаад гэр тойрлоо, байдаггүй. Намрын намарт олон жил олонхүүхэд үдсээр байгаад зүрх нь эмэрчихсэн юм билээ. Сүүлд нэхэж бодоход биднийявах унаа тээр баруун урд Бор үзүүрийн хөтөл дээгүүр гараад ирэхэд, бидбужигнаж эхлэхэд ээж ач зээ нараа босон суун үнсчихээд яахав, ийхэв гэж хойноурд орж бөмбөгнөж байснаа нэг мэдэхэд тугалын урдуур ч юм уу, өөтөө ажилгаргаад нэг тийш явчихна. Гол гатлаад бид суух машиндаа хүрч, тайван айванболж, морь малаа буцааж байх үед, ээж гэрийнхээ үүдэнд сүү өргөн торойж зогсоохарагдана. Тэгэхэд бид голын тэртээгээс дуудан далладагсан.

Сумын төв дээр, суурин газар эжий минь идээшсэнгүй.Өвлийн гурван сарыг дөнгөж өнгөрөөгөөд цагаан сарын өмнөхөн хөдөө рүүгээХөтөл-Ус руугаа хүчрэгдэхгүй нүүсэн байлаа. Миний бага эрэгтэй дүү Оргиог сумынтөв орж ирэхэд нь нүүнэ гэж дагажээ. Нүүх болоогүй. Цагаан сар өнгөрөөгөөд нүүгэхэд, ахин дахин шалж, нөгөөх нь авч нүүхгүй гэхэд “Тэрэгтэй нь ганцхан чи юмуу. Тэтгэврийнхээ мөнгөөр тэвштэй юм олоод араас чинь нүүж очно” гэж. Тэгээддүү минь аргагүй ачаалаад явжээ. Ингээд Ах тайжийнд бэр болж ирснээсээ хойштавь гаран жил нялх төл хүлээж авсан тэр л хаваржаандаа Цагаанчулуутдаажаргалтай зовлонтой хорвоог гэтлэн үүрд амарсан байлаа. Гэлээ ч ингэвэл яахбайсан бол, тэгэх л байж дээ гэсэн харуулсал зүрхэнд шуурсаар... Алтаар хөшөөбосгоод яах билээ. Ахиад ганц удаа ч болохнээ босгоод уулзах биш. Аав, эжийдээамьд сэрүүнд нь очиж золгож, бараагаа харуулж, зулайгаа үнэрлүүлж байвал ачийгнь хариулахын дайтай үнэт бэлэг ердөө л тэр юмаа.

2000 он

НОМЫН ДАЛАЙД ХӨТӨЛСӨН БАГШ НАР МИНЬ (Дурсамж)

2012-01-08T19:44:00.000-08:00

Их сургуультөгссөний дараахан намайг МУИС-ийн сэтгүүл зүйн тэнхимд ажиллаж байх тэр үедманайх уран зохиолын тэнхимтэй түр нэгдсэн юм. Нэгөдөр С.Дулам багш орж ирээд “Багш уулзаатах аа” гэж байна гэв. Би ухасхийжЧой.Лувсанжав багш дээр очвол “Би, Хэлзохиолын хүрээлэнгийн Нэвтэрхий толийн секторын эрхлэгчээр хавсран ажиллахболсон. Чамд хүрээлэнд ажиллах санаа байна уу. Би чамайг сектортоо авчажиллуулах бодолтой байна” гэв. Би угаас эрдэм шинжилгээний ажилтан болохыгхүсч байсан болохоор “Тэгье, тэгэлгүй яахав” гэлээ. Удалгүй Лувсанжав багшХорлоо захиралд танилцуулж би Нэвтэрхий толийн секторт ажиллах болов. Ингэж анхХэл зохиолын хүрээлэнгийн хаалгаар орж ирсэн юм.


Төвд судлалын тасгийн эрхлэгч доктор профессор Л.Хүрэлбаатар, ЭША Р.Отгонбаатар нарын хамт

Дараа нь1993 онд Монголын нэвтэрхий толь зохиох ажил дууслаа гээд цөөн редактор үлдэжбусад нь өөр тасгуудад шилжин ажиллах болов. Л.Хүрэлбаатар багш “Лувсанжавбагш, шавийг таньдаг хүн. Лу багшийн шавь нар юм хийдэг юм” гээд найдаж, ихсургуульд төвд хэлний хичээл зааж байхынчамайг мэднэ хэмээгээд Төвд судлалын тасагтаа шилжүүлэн авч ажиллуулсан юм. Тэрүед бас Ланжоугийн газартай хамтран Төвд-монгол толь бичиг хийх асуудал байсанюм шигээ. Тэгээд намайг энцеклопеди дээр ажиллаж байсан толь бичиг хийх аргазүйтэй гэж давхар бодолцсон байх. Гэтэл төсөв хөрөнгө нь болсонгүй юу, тольбичгийн асуудал чимээ намжив. Тэгсгээд байтал Д.Цэрэнсодном, Л.Хүрэлбаатар багшнар хоорондоо ярилцаад Дара эх гэсэн сэдвээр судалгааны ажил хий, ер нь буддынутга зохиолын төрөл зүйлийн судалгаа руу орох нь зүйтэй гэж зөвлөлдөж чиглэлөгч, сэдэв зааж өгсөн юм.

Түүнийдараахан Хүрэлбаатар багш бид нар хамтдаа явж байгаад Д.Төмөртогоо багштайтааралдсан юм. Хүрэлбаатар багш намайг Дара эхээр судалгаа хийнэ гэжтанилцуулсан хэрэг. Д.Төмөртогоо багш биднийг гэртээ урив. Бид хоёр уриалгаханочив. Төмөртогоо багшийн номыг үзэж сонирхож, бас судалгааны материал номбичгээ маш цэгцтэй, тус тусад нь хавтас нээж нямбай эмхэлсэн зэргийг үзэжгайхаж биширсэн юм. Ер нь Хүрэлбаатар багш хэлдэг байсан юм. Шинжлэх ухаанысудалгааны ажил хийнэ гэдэг бол техник ажлаас эхэлдэг юм шүү. Техник ажил хэрнямбай цэгцтэй байгаагаас уул ажлын явц харагддаг гэдэг байв. Тэр өдөрД.Төмөртогоо багш надад Энэтхэгийн эрдэмтэн Локеш Чандрагийн эрхэлж Дели хотнооHymns to Tara нэрээр хэвлүүлсэн “Гэтэлгэгч Дара эхийн хорин нэгэн мөргөл оршив”хэмээх Дара эхийн магтаалыг өгсөн. Энэ нь “Хорин нэгэн мөргөл”-ийн төвд эхийндор монгол үсгээр орчуулгыг хадмалдсан хэвлэл байв. Энэ номны дээд буланд “Withaffectionate regards to Prof. Tumurtogoo. Lokesh Chandra. 28.10.72” ПрофессорТөмөртогоод чин сэтгэлээс өргөн барив Логеш Чандр гэж бичээд их эрдэмтэн өөрөөТөмөртогоо багшид гарын үсгээ зураад дурсгал болгосон ном байна.

Бурхан багш зохиосон гэх энэ “Хорин нэгэнмөргөл” нь нийт буддын шашинт улс орон ард олны хүрээнд маш өргөсөн тархсантөдийгүй цааш цаашдаа Дара эхийн утга зохиол гэх бүтэн хүрээлэлийг бий болгохмагтаал, гүр дуу, тайлбар, паян, цадиг, жүнхэн, тууж, тогтоол, тарни, мандал, даллага, сан, тахилга, мэрэг, чивэл,түлхүүр гээд олон зохиол салбарлан гарахын анх үүдэл нь болсон магтаал юм.

“Хорин нэгэнмөргөл”-ийн судар нь дэлгэрэнгүй хураангуй олон хувилбараар бурханы шашинт ардтүмний дунд тархсан байна. Тэгэхлээр энэ олон хувилбарын алийг нь сонгожсудалгааны ажлын үндэс болгож барих вэ гэдэг бас нэг чухал асуудал. Хүрэлбаатарбагш энэ Логеш Чандрагийн хэвлүүлсэн төвд монгол хадмал буриад бар бол хамгийнсонгомол нь гэж үзэж болох хувилбар байна. Үүнийг Дара эхийн ажлынхаа голболгож барина даа гэсэн юм.

Тиймээсэнэхүү “Хорин нэгэн мөргөл” хэмээх Энэтхэг магтаалыг би эхний удаад АнхдугаарДалай ламын зохиосон Лэгвра хэмээх төвд магтаал, Монголын Агван-Иштүвдэнгийнзохиосон монгол магтаалтай харьцуулж “Бурхадын магтаалын дүрийн хувьсал”сэдвээр дэд эрдмийн ажлаа хийж, “Дара эхийн магтаалын нээх утга” номоо бүтээсэнбилээ. Түүгээр барахгүй одоо цаашаа Дара эхийн утга зохиол гэх үргэлжилсэнүгийн зохиолын судалгаа хийхэд энэ энэтхэг “Хорин нэгэн мөргөл” гол цөмд нь байж, бусад зохиолын тайлбаргаргалгааг уяж, утгыг зөв тайлахад гол үүрэгтэй юм.

Дара эхийнминий судалгааны ажил Хүрэлбаатар багшийн чамбай арга зүйгээр яваа. Тиймээс нэгномыг нөгөөгөөр орлуулж, нэг тайлбарыг нөгөө тайлбараар нөхөх боломж барагтай.Шашны их сургуулийн эрхлэгч гавж Сонинбаяр лам хуучны ховор сайн номыг барагбүгдийг нь цуглуулсан судар шаштир дээдэлдэг хүн. Тэрээр Хүрэлбаатар багшийгмонгол ламын зохиосон төвд магтаалыг орчуулж олны хүртээл болго гээд, баснамайг Дара эхийн судалгааны ажил хийж байгаад дэм урам өгч Агван-Иштүвдэнгийнзохист аялгууны утгын гучин таван чимгийн үүднээс Дара эхийг магтсан төвдмагтаалыг өгсөн юм.

Энэ мэтээрЛ.Хүрэлбаатар багш надад Дара эхийн олон магтаал, тайлбар, тэдний уламжлалторчуулга, хувилбар гээд ном судрыг цуглуулж, Дара эхийн номын аймаг гэж хэлжболох номыг цуглуулахад олон судрыг өөрөө олж өгч, бас заримыг өөрөө биечлэнявж хөөцөлдөж, сураг чигийг гаргаж өгсөн юм. Дара эхийн ном элбэг мэт боловчбас яг тухайлж олж цуглуулж эмхлэх нь манай багшийн өглөгийн харамгүй сэтгэлээрбүтсэн. Би эмэгтэй бас буддын боловсрол бага болохоор заримд халшрах, өө яанаагэх үе гардаг байсан. Тэгэхэд Хүрэлбаатар багш “Судалгаанд хэл хэрэгтэй.Тэгэхдээ сэтгэлгээний хэл чухал шүү. “Да багш сэтгэлгээний хэл чухал” гэжхэлдэг байсан юм гэдэгсэн. Ингэж Хүрэлбаатар багш намайг хөтөлж эх бичиг,сурвалж судлагааны хүрээнд ном үз гэж хөтөлж оруулж ирсэн юм.

Академич Х.Сампилдэндэв, Бээжингийн Төвийн Үндэстний их
сургуулийн профессор Сарангэрэл нарын хамт

Төвдсудлалын тасагт орсны мөн дараахан хүрээлэнгийн коридорт явж байтал Сампилдэндэв захирал дуудаад хэлэв. Зохиолчдындурсамжийн боть хэвлэх гэж байна. Тэгтэл Явуухулан гуайн тухай ирсэн дурсамжуудбүгд нэгэн хэвийн дурсамж байна. Чи дурсамж бич. Чи тэднээс өөр юм бичих ёстой.Чамаас өөр юм гарна. Ерөөсөө нөгөөдөр аваад ир. Хурдан хэрэгтэй” гэв. Бисандрав. Тэгэвч өмнө бодож байсан учраас, надад сайхан дурсамж миний доторбайсан учраас бичлээ. Тэгээд нөгөөдөр нь “Явуу өөрөө яруу найраг байсан” гэсэнгарчигтай дурсамж бичиж Сампилдэндэв гуайд авч ирж өглөө. Миний бичсэндурсамжийг нэг ч үг үсэг өөрчлөхгүй яг тэр хэвээр нь “Монголын уран зохиолындээжис” 108 ботийн дурсамжийн ботид хэвлэсэн. Би урамшив. Ингэж задлан шинжилж,нэгтгэн дүгнэж, бичиж бүтээх зам мөрөөр алхан оров.

Ийнхүүсэтгэлийн өглөг нь чинад хязгаараа хүрсэн, хүний хувьд агуу, ном эрдмийн хувьдчинад хязгаараа гарсан багш нар маань хэнээр юу хийлгэх, хэн юу хийж чадахыгтаньж чаддаг байжээ. Өөрөөр хэлбэл Багш нар минь шавийг олох, шавьд үүрэг өгөх,урамшуулах, хүн болгох, дэмжиж тэтгэх, итгэл найдвар хүлээлгэх багшийн тэрхүүөглөгийн сэтгэлийг харамгүй хайрласан учраас өчүүхэн шавь нь тэрхүү итгэлнайдварыг алдахгүйг хичээн мэрийж, судалгаа шинжилгээний арга барилд нь даганномын захаас барих сэтгэл зүрхний тосгуураа өөрийн эрхгүй тоссон билээ.

ОД

2012-01-08T19:21:00.000-08:00

ОД

Од одноосоо таталцан

Оосоргүй тэнгэрт тогтоно

Од одныхоо гэгээнд гийж

Огторгуйн уудмыг гэрэлтүүлнэ

Өөрийн нутагт суухад

Холын хүн содон байх юм

Гүний хошуунд явахад

Нутгийн хүн дотно санагдах юм

Таних танихгүй олон хүмүүс

Татаж намайг хүн болгосон юм

Таталцан эргэх эрхисийн

Тасрахгүй нэг эрч нь болсон юм.

АЛТАН МОГОЙ

2012-01-08T05:57:00.000-08:00

Өвөр дээр чинь задалдаг ичингүйрлээ

Өдрийн нар, олны нүднээс нууж

Бүсгүй биедээ сарны гэрэл нөмрөн

Би цайртай толины өмнө зогсоно

Амьдрал дундаа би зүүдэлж

Анир чагнан хааяа хааяа сэрнэ

Зүүдэн дундаа бас амьдарч

Зүрхээ тэврэн зүгээ тэмтэрнэ

Сарны гэрэл цонхоор асгаран

Саатай панс шиг сэтгэл намирч

Үүлэн шатаар шүхэрлэн өгсөхөд

Үлгэрийн гүнж шиг ариусна.

Цагаан өнгө цагаандаа уусах шиг

Цавчих аньсганд чинь шингэлээ гэхэд

Эргүүлэгт амьдралд хөл алдуулалгүй

Эрчүүдийн нүдний хороос нууж

Цалгиа сэтгэлий минь тогтоож

Царгиа ухааны минь хөглөөрэй.

Хатан биеий минь зовоолгүй

Халгиа ааший минь аргамжаарай.

Бие сэтгэлээ та тэгшлэхгүй бол

Би чинь бийбаа хөгжим биш болно оо

Өврөөс чинь эгшиглэх ая дуу биш

Өвөлжин ичих алтан могой болно.

1994

Перевод Оля Курбатова

ЗОЛОТАЯЗМЕЯ

Сидя на твоих коленях, даже нагая,

Раскрываюсь не стыдясь.

Знаю, что ты меня укроешь

И от солнца дневного и

От многих людских глаз.

Пусть покровом мне станет

Струящийся лунный свет,

Я между сном и явью,

Стою перед зеркалом,

И не знаю, то ли живу,

То ли нет.

Отзвук слышится изредка,

Рассеиваясь, будит меня.

Свет луны в окно льется,

Сердце трепещет звеня,

Дрожит, словно тонкий

Китайский шелк на ветру...

Я тону в твоих глазах,

Исчезаю, если ты моргнул...

И растворяюсть...

Как в белом, растворяется

Белый цвет...

Я по облачной лестнице поднимаюсь,

Словнэо сказочная принцесса,

Чище – нет,

Только прошу: своевольный характер

Мой привяжи

От яда людских взглядов скрывая

Останови волны

Моей души...

Собьюсь с ног если, не дай

Затеряться в водовороте дней

Дребезжащий ум мой настраивай-

От него мученье –телесной боли сильней.

А если твоя душа не станет ровной,

Если, как струны бибы не настроишь меня,

Я застыну ледяной глыбой –

Холодная Золотая Змея.

Golden Snake

Only on your lap open myself conscious

Which hide even from sun and others

Robe on my body moonlight

As Lady moon I stand at mirror

I dream in my life miracle

Sometimes wake up by eavesdrop of noise

I live in my dream

Embrace my heart

Search for you in dark

Moonlight pelting by open window

My heart pelting as silver silk

Then I will a fairy-tale princess

And raise cloudy stairwayto you, my darling

As white color dissolved to white

I will to dissolve to your eyes

Thedemur I have, you must pacify,
the mistake I have, you can correct,
you can make me happy, you can make me sad,
but anything you do will never be bad

If my heart feel not your love

I shall not be a Pipa (musical instrument)

And I can't sing harmoniously

But will one golden snake

НУТАГ АМЬТАЙ ААВ

2012-01-05T23:48:00.000-08:00

ТалынГурван Улаан минь

Таржнэг, хурж нэг тослоо доо

Тамхианэрээд аав минь

Таниадчиг, хүлээгээдчиг суух шиг ээ

Газрынэмжээр Хүнгий минь

Галгижнэг, цалгиж нэг угтлаа даа

Гандуудээлтэй аав минь

Гаднаачиг, гэртээ чиг байх шиг ээ

Жирмийнсүлжээ харгуй минь

Жиндээнэг, аяндаа нэг хөтлөө юү

Жирвийсаарлаараа аав минь

Жилдээнэг, сардаа нэг ирэх шиг ээ

Нүүдлийнолон шувууд минь

Нуураанэг, тойрмоо нэг эргэлээ дээ

Нутгийнхэдэн буурлаасаа би

Нуугдажнэг, зүүгдэж нэг уйллаа даа.

1992

СТА. Н.Цолмон аялгууг зохиосон

МУГЖ Х.Болормаа дуулсан

Завхан. Ургамал сум. Талын Гурван Улаан.

Перевод Т.Е.Ткачук

ОТЧИЙКРАЙ

Три красные мои горы,

Что у дороги в ряд,

Сходясь, и снова расходясь,

Со мною говорят.

И сердце видит, как отец

Мой трубку достает

И, набивая табаком,

Простой мотив поет.

Среди степи бежит река-

Тесьма по рукаву!

То бурунами говорит,

То тихой гладью отразит

Меня и синеву.

И вижу я, что мой отец

В родном краю живет.

Из юрты выйдет, вновь войдет,

С гостями чай попьет.

Плетут дороги по степи

Причудливый узор.

И всадника, и караван

Ведут через простор.

А, может, по одной из вас

Чрез год иль день домой,

На стройном сером жеребце

Отец приедет мой?

К родным озерам стаи птиц

Из теплых стран весной,

Как я, летят издалека

На родину, домой.

Вернусь и я к родным местам,

Вновь девочкой побыт,

На шею брошусь землякам,

Слезу стараясь скрыть...

ЭЖИЙ ААВ ХОЁРЫГ ЭНХ БАЙХАД ЭНЭ ХОРВОО БҮТЭН БАЙДАГ (Дурсамж)

2012-01-05T22:47:00.000-08:00

Нутагтаа очиж, эжийдээ золгоод ирлээ. Талын Гурван улаан,Хүнгий голоор минь охин бид хоёрыг очсоноос хойш хоёр ч удаа халуун бороо хононөнжин орж, чийг ханасан, нар тэгш говь маань ахин дахин нялхран сайхан зунболлоо. Урьд нь энд тэнд ганц нэгхэн гэр зэрэглээн дунд цайвалзан байдагсан болодоо голоо даган айлууд хаяа хаяагаа даран буужээ. Сүрэг мал ч тэгш өсч. Сайнямаатай нутгийн маань хишиг юм байх, айл айлын гадаа машин, мотоцикль сойлттой.

Ертөнцөд эжийнхээ ачийг хариулсан нь хэн билээ. Эх хүнгэдэг үрээ хүний зэрэгтэй явахад нэг баярладаг. Хүрээд очиход нь бүүр ихбаярладаг. Эцэг эхийн ачийг хариулж бардаггүй юм аа гэхэд ядахдаа он онд нэгзолгож, элгийг нь дэвтээж баймаар юмсанж.

Эжий минь ноднингоосоо, уржнангаасаа илүү өтөлжээ. Далгараад ирэхлээр нь л сая анзаарч, дав давхийн өрөвдөн эмзэглэх маань ихсэхболлоо. Амьдралын олон он жилд өөрийнхөө л бор хоногийн мөрийг хөөж явахдаахөөрхий ээжийгээ үнэндээ олонтаа мартаж явжээ, би. Эхийн санаа үрд, үрийн санаахолд гэдэг энэ юм биз дээ.

Их хайрхан, Хүнгий гол

Аавын минь үлдээгээд явсан тэр л нутаг, буурь бууцан дээраавын минь барьж байсан, бидний өсч өдөлсөн том гэрийг хасасхийгээд барьж, зүгзүгт тараад явчихсан арван үрийнхээ эргэж ирэхийг харуулдан суугаа эжий миньхорвоогийн олон олон өглөө, үдшийг хэнтэйгээ ярьж, яаж барж байсан юм бол оо!

Эжийгээрээ гучаад намар үдүүллээ... Ганц удаад нь ч болов алсын мориныдөрөөг амраан, аяныхаа богцыг буцаан задалж, таныхаа дэргэд үлдэж, хөлийг чиньхучин, нэгэн намар өвлийн урт урт шөнийг баралцъя даа гэж хэлээгүй л байх юм.

Эжий минь инээсээр үнсэж үдэвч, анзаарвал нулимс ньбөмбөрч байдаг юм. Түүнийг нь харахгүйн тулд би хурдхан эргэдэг. Үр минь олныдунд хүний зэрэгтэй яваасай гэхдээ явахын цагт

Эжий минь

Эрхийн чинээ үрийг минь харж яваарай гэж

Идээнийхээ дээжийг өргөн

Эх нутгийнхаа уул толгодод захиж

ааруул борцоо боож хөл хөөрболдог. Тэгтэл бас өнөөх үрээ сайн яваагий нь сонсвол баярлаж хөөрөхөөсөө илүүайдсаа нуун, ханцуйндаа залбирдаг, Эжий гэдэг энэ.

Гучин жил үдүүлсэн байхад гуч хоног юусан билээ. Нүүдлийншувуу ирэхийн цагаас л үр нь эжийдээ яарч эхэлдэг. Тэгээд амралтаа авангуут лнутгийнхаа зүг нисдэг дээ. Тийнхүү сэтгэл яарсаар ирж шузган дээрээ буухадмөнхийн цагийг олж, мөнхрөлийн оронд буух шиг болдог. Гэтэл даан удалгүй нэг лмэдэхэд сар өнгөрч буцах болж, аанай л ганцаараа үлдэх эжийгээ өрөвдөн нэг хоёрхоног хойш татаж хоргодох боллоо, Хорвоо намарших гэдэг энэ буюу.

Эжий минь юм юмандаа үүртэх нь хувцсандаа түүртэх хүүхэдшиг. Охиноо өлгийдөж тэвэрч өсгөсөн энэ биеэрээ одоо л эжийгээ нэг өргөхсөн,асрахсан, Цаг нь болжээ.

М.Санждоржийн 1962 онд авсан фото

Ганц удаа ч болов араг үүрүүлэлгүй нуруугий ньтэнийлгэхсэн, ганц өдөр ч болов үнээ сааж, гарыг нь амраахсан, ганц өглөө чболов цайгий нь чанаад аягалж, насаараа хийсэн ажлыг нь сар ч болов үүрэхсэнгэж мэрийлээ. Хар цайнд суулгаж биеий нь угаалаа, хөл гарынх нь хумсыг авч, үсийгнь заслаа. Хувцас хунарыг нь угааж цэгцэллээ. Гэрийг нь буулгаж модыг арчиж,бүрээс хөшгийг нь угаалаа. Гэвч арван хүүхэд өсгөсний дэргэд энэ юухан билээ.Шүүдрийн усаар цай чанаж эхийн ачийг хариулна гэдэг. Ус сайн шингээдэг ахиухансамбай барьж аваад өглөөний зүлгэн дээгүүр чирэхэд данх байтугай тогоо цайчанаж болохсон. Гэвч ингэвэл навч дэлбээнд тогтсон дуслыг нэг нэгээр ньцуглуулахын гайхамшигт ухааны утга алдагдана, Яалтай билээ.

Эжий минь гол гаталж, говь туулан нүүдэллэж явахдаааавтай минь танилцаад хадмын нутагт үлдсэн холын бэр. Хэдэн жил өнжиж байжнутагтаа очиж хөгшчүүлтэйгээ золгоод арагшаа ажил амьдрал, үр хүүхэд бидэндээяарч буцдаг монгол эхчүүдийн нэг. Нагац өвөө маань барга отгийн дарга Төмөргэж, эхнэр нь Булган гэдэг байсан гэх. Тэднийхнийг бичээчийнхэн гэдэг.Улиастайн газар бичиг хэрэг хөтлөх бичээчийнхний дээд удам Дэмбэрэлээс хориннэгэн хүүхэд төрсөн гэдэг. Тэгэхлээр би Сантмаргаз зүгийнхэнтэй бүгдтэй ньтөрөл байхаа гэж боддог. Ээжийн маань аав Цэнджав нь төвд, монгол, хятадтай хүнЗавханы төвийн сургуулийн анхны багш нарын нэг, улаан хувьсгалч тэрээр хожмоохоршоо дарга хийж байгаад гучаад оны давалгаанд хамуулжээ. Эцгийг нь аваадявсны хойхно гэр орон, мал идээг нь өнчин ишиг ч үлдээлгүй хурааж авахад дөрвөннялх ач зээтэйгээ хөгшин эх Булган нь нурман дээрээ үлдсэн гэдэг. Гэвчнутгийнхан нь унь, хана, тооно тал талаасаа цуглуулсаар жижигхэн гэр барьжээ.Тарлан цоорхой бүрээстэй болохлоор үхэр баангуут хүйдэс болохоос нь өмнөгэрийнхээ цоорхойг шавж хаасаар нэгэн өвлийг давсан гэдэг. Зун нь баруун сумаастууварчид ирж цай уунгаа сүргийнхээ ноорч суларсан ноосыг авч болно гэснээрдөнгөж арав гаран настай ээж минь дүү нараа дагуулан очиж ноостой болсноорэсгий хийж, гэрээ хөөрхөн бөмбөгөр цагаан болгосон доо гэж дүү Санждорж ньхуучилдаг юм.

Ажлын төлөө төрсөн хүн гэж ярьдаг. Тэг үнэн бол эжий миньтийм нэгэн. Говийн нар шигээ эрчтэй хүчтэй гялалзсан бүсгүйчүүлийн нэг байсан.Арван хэдэн холбоо хонийг өдрийн өдөрт хоёр саана. Өглөө эрт элсрүү аргалдявуулна.Элсний аргал том, илчтэй, өрөм сайхан загсдаг гэж голын аргалыг голно.Ам ч гэж ам, ажил ч гэж ажил, үнэхээр галзуу Гаажаа нэр авахаас ч аргагүй лнэгэн байж дээ. Тэр бүү хэл өөрийн ботгон тэмээгээ тайлаг байхад нь алдаадхэдэн жилийн хойно таниагүй алдсан нэгнийг сонсоод “хм, улаан амлаж цагааншүдэлсэнд хөг гэж хөтөлж, сөг гэж хэвтүүлж сургасан ангайсан атаа аманд нь хаяжявах гэж. Ухаан сохор бол нүд сохор гэдэг юм” гэж хэлж байж билээ. Ер нь ээжминь үхэр мал, хоттой таван зуун хониндоо нэг бүрчлэн нэр зүс өгчихөж чаддаг. Шинжчанар, дүр төрхийг нь яг ононо гээч. Тэр нь малд нүдтэй гярхайнх бас цэцэнбилэг үгтэйнх нь байх. Биднийг айлын хүүхэдтэй муудалцаад нус нулимс болбол“улаан чулууг мах гэж цагаан чулууг өөх гэж залгидаг” амьтан боловзой гэх юмуу, “Өглөгийн хариуд өглөггүй бол үгээгүйн шинж, үгний хариуд үггүй болбилэггүйн шинж” гэж хэзээний үгтэй юм гэх мэт цэцэн цэлмэг үгээр зандарчзагнаад болохгүй бол зодож ч магадгүй. Нэг удаа манай том эгч хөл хөнгөн хүүхэдгүйцэгдэж баригдахгүй зугтахад, мориор шилбүүрдэж хөөсөн юм даг. Энэ нь одоободоход тэр бүрий үглэж загнаж, гар далайгаад байхгүй ч айлын хүүхдээс төдийгүйамьдралаас өмгөөлсөн өмгөөлөл байжээ. Одоо харин тэр үеийнх нь ааг үгүй болж,хэдэн ач зээ нараа толгой дээрээ гаргаж, хөзөрдөнө, даалуудана. Ач зээ нараарнь хоёр удаа л хурга эргүүлүүлчихвэл ялаа халуунд хүүхдийн зүрх үхнэ гэжөмөөрөх янзтай. Хотын бид хүүхдүүддээ тараг ааруул ахиухан өгчих санаатайөдрийн хугас боорцоггүй байлгавал, хөгшин ээж дээрээ ирсэн хүүхэд ингэжболохгүй гээд гурил зуурч шар тостой салбантай дугуй хайрч, мөч мөчөөр махбариулна.

Ургамал сум. Морь шахдаг

Настай амьтан юм юман дээр хүүхдүүдийнхээ ам аясыгхарсаар тэднийхээ эрхэнд орчихдог бололтой. Намайг буцах өдөр голын цаад талаасЦэрэв эгч ирлээ.

-Гаажаа, охиныгоо ирэхлээр цугтаа айлчилж очино гэж хэлүүлсэняалаа. Та хоёрыг зөндөө харуулдлаа гэх нь тэр.

-Хүүе, бид хоёр яаж гол гатлах билээ? гэхэд ээж минь

-Урт түрийтэй усны гуталтай болсон гэж чамд хэлсэн шүүдээ гэлээ.

Аймгийн замд гарсан хойноо айлд очих тухайгаа хөөрхийминь яагаад хэлсэнгүй вэ гэж бодлоо. Энэ тухайгаа хэлсэнгүй ч биш тойруу замаархэлж л байжээ. Түүнийг нь даанч анзаарсангүй. Хоол унд байна, хувцас хунарбайна гэж л бодсоноос бус, хүнд хүний хань нөмөр дутдагийг мэдсэнгүй. Биднийгдандаа л зав зайгүй юм шиг бөгтнөж бужигнаад байхлаар нь

-Айлд хамт очно гээд хэлчихсэн шүү гэж дуулгажзүрхэлсэнгүй. Тээр жил бага дүү Оргиог минь цэрэгт явчихсан, биднийг өнөөх лэзгүй байхад эжий минь мориноос чиргүүлээд хавирга нь хугарч, хөлийнх нь булчинтасарч сар шахам хэвтжээ. Хүүхдүүдийн ажил сургуульд саад болно, юүхэв. Аминаасхол юм, гайгүй гэсээр хэнийг ч дуудуулсангүй өнгөрчээ. Зун нь ирээд –Ээ! Та яав аа! Гэхээр өөрүг олдоогүй.

Мөнхийн рашаан байдаг бол

Хаанаас ч гэсэн олох юмсан

Миний ижий настай хүн

Хайртай ээждээ өгөх юмсан (П.Пүрэвсүрэн)

гэх дууны энгийн мөртлөөгайхалтай ухаарал эд эс бүхэнд минь одоо л нэвчиж эхлэв гэлтэй. Эрээд олдохгүймөнхийн ус шиг эрдэнэ бол эжий мөнөөсөө мөөн. Надаас хэзээ ч урвахгүй хайр, амь гэдэг эжий л байдаг.Тиймдээ ч үрийнхээ алдааг сэвгүй болтол нь уучилж, тэр бүү хэл өмөөрч зөвтгөж ччадах цорын ганц хүн эжий л байдаг байна.

-Та хот хүрээ орж өвөлжөөч. Нэг өрөө байр ч болов авчөгье гэхэд

-Үгүй ээ, энэ муу оронгоосоо, нутгаасаа хаашаа ч явахгүйгэснээ түүнийгээ батлах гэсэн юм шиг орон дээрээ очоод бөмбөгөг гээд хэвтээдөгнө. Ор нь, орон гэр нь өөрт нь яг таарсан, хамгийн жаргалант орон бололтой.

Ямар ч сайхан торгон дээлийн товч шилбэ нь бүтэн л болсая дээл болдог шиг үрийнх нь хувьд эжий аав хоёр нь сэрүүн тунгалаг байх үед лэнэ хорвоо бүтэн байдаг байна.

Хэн нэгэн аав эжийгээ сайхан өргөж асарлаа гэвэл,тэдэндээ сайхан дуу шүлэг зохиолоо гэвэл түүнд хэмжээгүй их баярладаг. Учир ньминий эжий Гармаа нь ертөнцийн бүх эхчүүдийн адил өглөө нь оройгоо угтаж, үүрнь шинэ өглөөг тосох мөнхийн урсгалт цагийн дунд үр хүүхдээ хол замд үдэж,алсаас харуулдан, сайн сайхныг ерөөн, уул ус, орон дэлхий, тэнгэр бурхандаадаатган залбиран хүлээн сууж тосч угтдаг тийм л эжийн нэг билээ.

Эцэг эхийгээ хайрлаж чадсан хэн бээр ч хүн болоод хүмүүнтөрөлхтөнийг хайрладаг. Хайртай ээждээ өгөх мөнхийн рашаан олох юмсан...

1997он

ҮЛГЭР ЗОХИОХ ДУРТАЙ БИ

2011-12-30T06:32:00.001-08:00

Үлгэр зохиох дуртай, би

Үнэмшиж уйлуузай, миний хүү

Үсний чинь гогцоог имрэн үнсэж

Үүрэглэж бүүр түүр уусмаарбайна.

Онгод болж чи шүлгийг миньдуудна

Одоо харин инээж болноо, хүүминь

Мөнхийн цагийг хоёул тэврээд

Мөр мөрөөр шад болж бууна

Тэнгэрлэг онгод хичнээнийгдуудахаа би мэдэхгүй

Тэгэвч чамд хайртай шүү, хүүминь

Тэсвэр муутай хаврын цас шиг

Тэрлэгт бие минь харин би бишюм шүү.

АРВАН ГУРВАН ААШ

2011-12-30T06:29:00.001-08:00

Хэн хүнтэй би уулзмааргүй байна

Хэрүүл хайж би бухимдмааргүйбайна

Уйлмаар ч үгүй, дуулмаар ч үгүйбайна

Усны жараахай шиг дуугүй лбаймаар байна

Наашаа цаашаа сэтгэл дэнслэхгүй байна

Арван гурван аашаа би нуумааргүй байна

Амьдармаар ч үгүй, үхмээр ч үгүй байна.

Инээх, уурлах дур хүрэхгүйбайна

Илүү дутуу үг унагамааргүйбайна

Яриа хөөрөө дууссан юм шигбайна

Явах, ирэх хүмүүс яршигтайбайна.

Наашаа цаашаа сэтгэл дэнслэхгүй байна

Арван гурван аашаа би нуумааргүй байна

Амьдармаар ч үгүй, үхмээр ч үгүй байна.

Намайг магтсан үг сонсмооргүй

Наадаж инээх найз нададхэрэггүй

Намайг муулсан үг сонсмооргүйбайна

Наргиан цэнгээн ч үгүйлэхгүйбайна

Наашаа цаашаа сэтгэл дэнслэхгүй байна

Арван гурван аашаа би нуумааргүй байна

Амьдармаар ч үгүй, үхмээр ч үгүй байна.

1992 он.

“Хурд” хамтлаг аялгуу зохиождуулсан.

ХОЛБООНЫ ДАН ЦАГААН БАЙШИН

2011-12-30T06:27:00.001-08:00

Сумын төвийн барилга бүхэн данцагаан

Шуудангийн байшин шоо шигжижигхэн

Захиргаа сургууль үүдэндээцөөхөн модтой

Зайдуу баригдсан уурын зуухэрээн яндантай.

Өнжөөд буух онгоц бүхэнд содонч

Өдөр бүхэн би холбоогоорэргэнэ.

Сургуулиа төгсгөөд сэтгэлдээтээж ирсэн хайр

Сумынхаа төвөөс чамайгаа бүр ихбодох юм.

Суухлаар босмоор, босохлоорсуумаар болж

Сураг чагнан гадаа гарах юм.

Цэргээс ирсэн шар бажгартайхарчуул

Цэнхэр “ИЖ”-тэй өмнүүрхөндөлсөж

Урин харц өдсөн үгээрээ ээрэвч

Тэднээс чамайгаа л үгүйлэннэхэж

Тэсгэлгүй би захидлаа бичнэ.

Бичиж дуусмагцаа л шуудан руугүйнэ.

Би гэнэт ухаан орох шиг замдаазогсоно.

Захидлаа дундуур нь хуваачихаадбуцаж алхана.

Холбооны дан цагаан байшиндавхар болохгүй

Хоолойд торсон гуниг уруулдавахгүй.

Ирж яваа олон өдрийн нэгэнд нь

Эх хүний тогтуун намба миньяваа.

1988 он

Улсын тэргүүний Ургамал сумын дунд сургууль